Jak wiadomo Mariusz Szczygieł lubi Czechy i dużo o nich pisze. Gottland to chyba jego najsłynniejsza książka o Czechach, kraju Karela Gotta, ale może może również kraju Boga po niemiecku. Książka została wydana w roku 2006 przez Wydawnictwo Czarne; została wyróżniona przez wybór czytelników Nagrody „Nike” 2007, otrzymała też nagrodę im. Beaty Pawlak w tym samym roku 2007 oraz Europejską Nagrodę Książkową w roku 2009.

Zaczyna się od długiego reportażu pt. Ani kroku bez Baty, który opowiada historię czeskiego geniusza branży obuwniczej, Tomasa Baty. Człowieka, który wynalazł płócienne buty na skórzanej podeszwie. W tej opowieści Bata jawi się jak ideał liberalnej lewicy. To prawdziwy kapitalista, rzutki, przedsiębiorczy, inteligentny, pełen zaskakujących pomysłów, a jednocześnie dobry człowiek – kochający i wierny mąż, dobry choć wymagający ojciec, opiekuńczy przedsiębiorca, dbający o dobro swoich pracowników. Kapitalista, który zmusza robotników do wydajności wyższej niż w Ameryce, ale daje im domy z ogródkiem, stołówki, przedszkola, kino, domy towarowe, sklepy, szkoły dla dzieci, w tym dla uzdolnionych chłopaków, którzy uczą się zawodu, a jednocześnie gromadzą kapitał, który im umożliwi własny start.
Ale jednocześnie jest wyzyskiwaczem, tłumi strajki, wyrzuca z pracy za najdrobniejszy przejaw nieposłuszeństwa.

Jan, jego młodszy brat, który obejmie po nim imperium i powiększy je wielokrotnie, jest gorszą a zarazem lepszą wersją brata. Gorszą, bo jest zarozumialcem i arogantem, lepszą, bo będzie wspierał literaturę i sztukę. Gdy Niemcy obejmują władzę w Czechach, Jan współpracuje z najeźdźcą. To zresztą ciekawy problem – gdzie się kończy współpraca a zaczyna kolaboracja? Zanim zacznie się wojna, Jan będzie już w Ameryce, najpierw w USA, potem w Brazylii. Po wojnie zostanie zaocznie skazany za kolaborację z Niemcami, bo to umożliwi komunistom swobodne przejęcie całej “Batawii”, czeskiego imperium Baty. Jan jest dalej przedsiębiorcą.

Szczygieł fajnie pisze, jego książka to zbiór reportaży, a każdy reportaż to zbiór króciutkich rozdzialików. No i właśnie jeden rozdzialik w reportażu o Bacie to temat dzisiejszego wpisu.

Rok 1957: Eksperyment

Prasa pisze, że w Brazylii Jan Bata rozpoczął eksperyment z powiększeniem powierzchni krowiej skóry.

Zarządził: Krowie włożymy w małe otwory na całej skórze larwy gzów. Zrobią się bąble, skóra się naciągnie. I w ten sposób jej powierzchnia zwiększy się o sześdziesiąt procent.

Eksperyment został przerwany po śmierci pierwszej krowy.

Eksperyment Baty z drewnianą koleją przerwano po tym, jak drewniane tory rozjechały się pod pierwszą żelazną lokomotywą.

Oczywiście nie ma to żadnego związku z tym, że buty Baty sprzedają się rewelacyjnie.

Strona 40/41

Tak. Mały, fajny, sprawnie napisany rozdzialik.

Mam z tym rozdzialikiem dwa problemy.

Jeden jest prosty. To tekścik o tym, że kapitalista dla zysku zada zwierzętom każde cierpienie i nawet mu serce nie zadrży, gdy to wymyśli, ani ręka, gdy napisze taki rozkaz. I że tylko temu, że nie przeżyły, krowy zawdzięczają fakt, że nie ma obecnie hodowli, w których zaszczepiano by im w skórze larwy gzów. Dzięki temu oczywiście, nie chodzimy teraz w takich butach.

Ale jest też drugi problem. Bo jest to tekst bez najmniejszego komentarza odautorskiego.
Taki styl. Wiadomo.
Ale cóż, mam z tym problem.
Problem tak duży, że przestała mi się podobać stylistyka książki, jej treść, ba, ona sama.