Don Kichot in der neuen deutschen Regierung?

Echt, jetzt? Ist das wirklich wahr? Kann mich mal jemand kneifen, um zu wissen, ob dass der Realität entspricht?

Na ja, so behauptet es zumindest der Berliner Tagesspiegel.

Kampf gegen Vorbehalte der Union. Habecks Klimaplan für Deutschland – vom Winde verweht? Wirtschaftsminister Habeck tourt durch Deutschland und trommelt bei den Ministerpräsidenten für die Energiewende. Bei Söder in Bayern erhielt er am Donnerstag ordentlich Gegenwind.1

Er ist Deutschlands „grüner“ Wirtschafts- und Klimaminister (Bündnis 90/ Die Grünen) und er schmiedet einen großen Plan für Deutschland. Er meint, dass Deutschland in der Sache Klimaschutz gar nicht so fortschrittlich sei, wie wir seit Jahren geglaubt hatten.

Kaum zu glauben, oder? Ich erinnere noch sehr gut, als Angela Merkel plötzlich und ohne großen Konsultationen die Energiewende ankündigte und gleichfalls versprach, in 10 Jahren auf Atom gar zu verzichten.

Die ganze (zugegeben – nicht sonderlich große) „linke Bulb” in Polen, die seit Jahrzehnten ergebnislos gegen polnische Kohlenwirtschaft und für Windenergie kämpfte, war regelrecht außer Atem vor Bewunderung.

Wie kann man nur um Gottes Willen? – fragten wir uns.
Ich kann und will um jeden Willen – antwortete Deutschland.

Die zehn Jahre sind vorbei!

Am 1. Januar diesen Jahres ist es dazu gekommen – die ersten zwei von den zehn, deutschen Atomkraftwerken wurden angehalten. Merkels Versprechen trat in Kraft und …

Und alle waren unzufrieden. Vor allem die jungen Menschen, die aus heiterem Himmel entdeckten, dass es vielleicht mit Atom besser und schneller zur nachhaltigen Energiewende kommen würde, als mit all den anderen Energiegewinnformen allerseits.

Die ältere Generation ist wiederum dabei so baff, dass man kaum etwas murkst. Sie haben doch seit Jahrzehnten dafür gekämpft, dass man das Atom stoppt – ihre ganze Jugend wurde von diesem Kampf bestimmt. Man blockierte die Zugangswege zu den Kraftwerken, die deswegen wie mittelalterliche Festungen gebaut wurden, man blockierte die Atommülltransporte, jedes Jahr wieder gingen die Osternmarsche los. Die Grüne-Partei, die sich jetzt an der Macht beteiligt, verdankt gerade dieser zähen Anti-Atomstimmung ihre nachhaltige Profilierung.

Die Ironie der Geschichte ist, dass gerade die CDU-Kanzlerin dies entschieden hat, dass Deutschland auf Atom verzichte. Es war eine von diesen emotionalen Entscheidungen Merkels, die nach der Fukushima-Katastrophe ganz genau wusste, dass jetzt nur radikale Worte ihre Macht weiter tragen werden. So ist sie gewesen. Nette Mutti, die plötzlich zur Diktatorin wurde.

Schon zuvor hat sie genauso alleinhändig und emotional entschieden, dass man den Euro retten muss, koste es, was es wolle. Als Nebenwirkung wurde die Mitgliedschaft Griechenlands in der EU gerettet. Das dritte Mal kam sie mit ihrer Entscheidung während der Flüchtlings-Krise 2015 zum Wort. „Wir schaffen es“, sagte sie und ließ eine Million Flüchtlinge nach Deutschland kommen.

Da man sich nie bei allen beliebt machen kann, wurde sie für all` diese drei Entscheidungen sowohl gelobt und geliebt, als auch gehasst und gebrandmarkt. Das Entscheidende ist, dass sie in allen drei Fällen gewonnen hat. Griechenland blieb in der EU und wir zahlen immer noch mit Euro. Die Flüchtlinge kamen in einem Massenandrang hier her und sie tun es immer noch, vielleicht nicht in solchen Massen, dafür aber stetig. Ah-ja, und auf Atom verzichten wir auch noch gerade.

Eine weitere Ironie der Geschichte ist es, dass wir uns Anfang 2022 in unglaublicher Energiekrise befinden und dass wir dies dem SPD-Kanzler, Gerhard Schröder zu verdanken haben. Klar, er war nicht der Erste, schon in Kohl-Zeiten wollte man Deutschland mit dem sowjetischen Gas verkuppeln. Das Siegel kam aber von Schröder, der ohne zu zögern, für eigenen Wohl ganz Deutschland in die Situation schubste, wo wir Russlands Gas lieben und Putins Gnade fürchten müssen. Wenn Putin es für nötig hält, zittern bald 80 Millionen Deutschlands Bewohner vor Kälte und unser ganzer Wohlstand binnen zwei Wochen stützt in ein schwarzes, kaltes Loch.
Ja und was will und was kann Habeck in dieser Situation noch tätigen? Was ist also sein Plan?

Wirklich schneller mehr Ökostrom herzustellen?
Tatsächlich neues “Wind-an-Land-Gesetz” einzuführen?
Ernsthaft die Solardachpflicht für Neubauten zu oktroyieren?
Sicher die Abschaffung der EEG-Umlage umzusetzen?
Und dazu noch die Maßnahmen zur finanziellen Unterstützung der Industrie zu unterstützen?

Das sind die Hauptbestandteile Habecks “Klimaschutz-Sofortprogramms”. Von dem russischen Gas und Putin selbst ist ja nicht die Rede. „Was uns in die Schnelle treibt“, meint unser Klimaminister, „sind Klima-Konferenzen-Ergebnisse: Verschärfter Klimaziele für 2030 und der angestrebten Klimaneutralität bis 2045.“2

Aha.

Aber egal. Die Namen sind Schall und Rauch, wie Goethe es sagt. Der Klimawandel ist wichtig. Und es soll schnell gehen. Aber schnell in der deutschen Politik soll es immer sein – und dann handelt es sich nur um ein paar Monate. Das weiß Merkel ganz genau und falls es wirklich schnell ging, war es ihr bewusst, dass sie auf alle Unterredungen und Verhandlungen verzichten und diese diktatorisch beschließen muss. Habeck ist jedoch nicht Merkel. Der erste Teil seiner geplanten Sofort-Maßnahmen sollen noch im April beschlossen werden. Gut zu wissen, dass “sofort” drei Monate bedeutet und “schnell” – ein Jahr: Der Rest des Programms soll bis zum Jahresende folgen und im kommenden Jahr in Kraft zu treten.

Bis zum Jahr 2030 sollen 80 % der Energie vom Wind und Sonne gewonnen werden. Dafür soll jedes Bundesland 2 % seiner Fläche für Energie-Anlagen zur Verfügung stellen. Die Windräder werden jetzt auch dichter zueinander stehen. Es werden Wälder und Förste der Windräder entstehen.
Die bürokratischen Hürden sollen verschwinden, damit jeder, der will, sofort seine eigene Windmühle bauen kann.

Na ja. Der einzige Knackpunkt, den Habeck vielleicht vergessen hat, ist, dass Deutschland eine Föderation ist – ein Bund. Manches, was er will, kann er überhaupt nicht entscheiden, da es den Länder-Befugnissen unterliegt. Es ist klar, dass wir es zügig brauchen, die Frage ist lediglich: Wie? Wie zwingt man 16 unabhängige und teils sehr autarke Länder, gemeinsam und schnell zu entscheiden?

Es ist aber noch härter. Es gibt nicht nur 16 Länder und 16 Länderchefs, die zum Teil gar nicht das wollen, was die Regierung will. Es gibt noch ein anderes Problem und zwar ca. 80 Millionen Deutsche, die zwar generell vielleicht für die Wende wären, wenn sie aber nicht direkt vor deren Tür stattfindet. Im Klartext bedeutet es: Der Habeck kann sich so viele Windräder und Solaranlagen bauen lassen, wie er will, nun bitte nicht in meinem Garten. Und die Solardächer, bitte sehr, überall, aber nicht bei uns. Nicht in unserem eigenen Heim. Zur Zeit heißt es, nur die wirtschaftliche Neubauten müssen Solardach erhalten, aber im Koalitionsvertrag steht es klip und klar: “Alle geeigneten Dachflächen sollen künftig für die Solarenergie genutzt werden”.

Das heißt im Klartext: Hier ist Solidarität von Nöten – und globale Verantwortung. Dies sind aber nicht die sozialen Eigenschaften, die momentan in Europa vorhanden sind. Wir sind ein Kontinent von 450 Millionen Individuen. Man hätte vielleicht Pflicht und gesetzlichen Zwang einführen müssen.

Aber Pflicht & Zwang – mit welchen Wörtern jonglieren wir hier überhaupt?

Soll wirklich eine Pflicht-Diskussion – über Pflicht-Impfung auf einmal reichen? Und wenn wir nicht auf unsere soziale Verantwortung zählen können, wenn es um unsere Gesundheit geht, wie können wir uns auf diese wage Emotion berufen in der abstrakten Sache der globalen Klima-Krise? Welche Krise?

“In meinem Garten ist das Wasser klar und das Gras grün.”

Zu guter Letzt bleibt ja noch die Sache der sozialen Gerechtigkeit. Die Wende darf nicht auf Kosten der Bevölkerung stattfinden und schon gar nicht deren armen Teil. Die Menschen benötigen also finanzielle Unterstützung. Wenn die Regierung es tut, wird es sehr viel kosten und immer noch und vor allem symbolische Bedeutung haben. Wenn wir die Angelegenheit ernst nehmen sollen, muss die Wirtschaft leiden und die Kosten der Klimawende auf eigenem Rücken tragen. Stattdessen erwägt man jetzt schon die finanzielle Unterstützung für die Industrie, die die klimaneutrale Energie anwenden wird.

Ahja, das war noch nicht alles – Die Sache mit dem Atom. Da war ja was.

Was ist, wenn doch das Atom die Zukunft bildet und nicht die Windräder und Solardächer? Die Jugend, die viel mehr Hoffnung in der künstlichen Intelligenz legt und überhaupt lieber an modernen Technologien glaubt als Versprechungen der “Alten” (und Habeck ist schon “der Alte”), hofft auf neue, kleine, effiziente Atomgewinnungsanlagen, die man in eigenem Auto nutzen und in eigener Tasche tragen wird.

Science fiction? Vielleicht.

Aber vieles, was wir jetzt für eine Selbstverständlichkeit halten, schien vor noch 10, 20 oder 50 Jahren, Hirngespinst zu sein.

Es scheint, die Energiewende sei ein schwieriges Unternehmen. Dazu noch sind alle Habecks Maßnahmen zu teuer,

zu wenig,

zu veraltet,

zu spät,

zu langsam.

Der Habeck, als Ritter einer sehr traurigen Gestalt, hat sehr viel zu tun, um seine Windmühlen allerseits zu verteidigen. So lässt sich sagen: Der moderne Don Quixote säet, der erntet aber nicht, sondern um seine Mühlen kämpft.

______________

1 https://plus.tagesspiegel.de/politik/kampf-gegen-vorbehalte-der-union-habecks-klimaplan-fur-deutschland–vom-winde-verweht-367501.html

2 https://www.t-online.de/nachrichten/deutschland/id_91453804/robert-habecks-klimaplan-das-sind-die-knackpunkte.html

Mucha Kierkegaarda 1

Ewa Maria Slaska

Taaaak. To Søren Kierkegaard, ten nasz ulubieniec, młody, piękny, mądry człowiek. Utalentowany. Młodo umarł (1813–55). Każdy z nas w swoim najlepszym życiu chciałby być Kierkegaardem.
Patrzę na ten fragment Albo – Albo i rozmyślania szarpią mną od “tak” do “nie” i z powrotem. I znowu. Zaprawdę, albo – albo. Wszystko mi się jak w soczewce skupia w tej nieszczęsnej musze, złapanej przez znudzonego chłopca w szkole.

To fragment rozdziału „Gospodarka przemienna”, czyli „Płodozmian” (tekst tłumaczył Jarosław Iwaszkiewicz i możliwe, że nie miał pojęcia, co to jest płodozmian, co to jest gospodarka przemienna, czyli jedno-, dwu- i trójpolówka).

Płodozmian jest w filozofii Kierkegaarda remedium na nudę życia. Nie staraj się żyć intensywnie, mówi młody filozof oświeceniowy, nie próbuj pokryć uprawami dorzecza Amazonki, uprawiaj swoją własną doniczkę, ale uprawiaj ją intensywnie, dziś ziemniaki, jutro orchidee. Interesuj się coraz to nowymi dziedzinami życia, intensyfikuj doznania.

Jeśli wciąż jeszcze pamiętamy to, czego nas uczono w szkole, to na pewno przypomnimy sobie, że takie właśnie remedium na nudę i znużenie życiem proponowali już dwa pokolenia wcześniej filozofowie społeczni, Charles Fourier (1772 – 1837) i Robert Owen (1771-1858), czyli tzw socjaliści utopijni.

Nie wiem jak Wy, ale ja ich pamiętam do dziś.

Nuda, nuda. Gdy myślimy o nudzie, najczęściej jednak myślimy o Charlesie Baudelaire (1821– 67), który jest prawie rówieśnikiem Kierkegaarda, urodził się kilka lat później, żył kilka lat dłużej. Jak na dzisiejsze czasy, obaj umarli młodo. Kierkegaard miał lat 32, Baudelaire – 46.

Nic w długości nie zrówna kulawego biegu,
Mych dni, gdy pod ciężkimi całunami śniegu,
Nuda…

Ch B, Kwiaty Zła

Na zajęciach filozofii młodzi adepci mieli w czasach współczesnych na podstawie owego wyżej przytoczonego fragmentu zapoznać się z koncepcją Kierkegaarda o tym, co to znaczy żyć intensywnie. Przykładem są tu więzień, który oswoił pająka, i chłopiec, który złapał muchę i znęca się nad nią. Kierkegaard nie ocenia tego chłopca, rozwodzi się raczej nad tym, że to, co chłopiec robi z muchą, pomaga mu rozproszyć nudę nieciekawej, nużącej lekcji. To jest, dla mnie, podstawowe przesłanie tego tekstu. Rób co chcesz, tylko się nie nudź.

Dworzec Główny (Hauptbahnhof) w Berlinie, 13 stycznia 2022 roku: reklama rbb, rozgłośni radiowo-telewizyjnej dla Berlina i Brandenburgii: Bloss nicht langweilen, czyli: Byle nie nudzić!

Problem w tym, że chłopiec, oczywiście, nie musi mieć żadnych oporów etycznych (choć może). Ale Kierkegaard, no, hallo! I nawet jeśli pisze o chłopcu, który tych oporów nie ma, bo nie zna, to jednak filozof musi je mieć i znać. On tymczasem nie pisze o tym ani słowa. Filozof doda jednak, że to nie takie proste, bo rozdział “Płodozmian” znajduje się w pierwszym tomie książki Albo – albo, a jej konstrukcja zasadza się na tym, że w tomie pierwszym Kierkegaard przedstawia styl życia estety i go odrzuca, a w tomie drugim przedstawia zasady życia etyka i jest to poniekąd bezpośrednia odpowiedź na wady życia estety.

Może tak jest, ale mnie ta mucha i tak prześladuje.

Mam wrażenie, że udręczona mucha w dziurze na zawsze pozostanie w swojej udręce i nie ujmie się za nią ani Kierkegaard, ani filozof współczesny, który ten tekst wybrał i dał studentom do analizy, ani wreszcie oni sami. Na całą wieczność już ten chłopiec będzie się znęcał nad tą nieszczęsną muchą.

No, ale może zostanie naukowcem.

I wtedy eksperymenty z muchą będą uprawnione i opłacone.

Czy jest on przy tym przeciwieństwem więźnia, który oswaja pająka? Czy przeciwnie – udomowienie świata i dręczenie go są sobie równoznaczne?

No, bo jeśli zostanie naukowcem.

Czy oznacza to, że nieważne, czy to co robimy jest etyczne, ważne, żeby spełniało swój cel, czyli intensyfikowało nasze doznania? Nawet jeśli mają to być najwznioślejsze doznania i myśli o Bogu?
Czy możemy zaakceptować tę zasadę w ogóle? A wtedy, gdy wiemy, że intensyfikacja doznań ma rozproszyć nudę?

Czy ta mucha jest kwintesencją kapitalizmu? Czy niepohamowany rozwój zarabiania poprzez czynienie ziemi sobie poddaną (jak o tym pisze Marek Włodarczak) rozprasza nudę?

Siedzimy w tej dziurze, a chłopiec na nas patrzy i patrzy bez końca. I znikąd ratunku.

Za czasów Mao Tse Tunga Chiny dotknęła plaga much. Każdy Chińczyk musiał codziennie zabić co najmniej jedną muchę. Gdy zniknęły muchy, Chiny nawiedziła plaga wygłodniałych wróbli. Każdy Chińczyk musiał zabić codziennie jednego wróbla.
Pewien podróżnik zapytany po podróży do Chin, jak tam jest, odpowiedział: W Chinach jest strasznie być muchą. Jest też strasznie być wróblem. I strasznie jest być Chińczykiem.

Damien Hirst, Barbecue z muchami
Willem Claesz Heda (1594-1680), Martwa natura z muchą

Ach, te muchy…

Będzie dalej… Może nawet dużo. Bo to jest ważne pytanie: jak mamy się ustosunkowywać do tego, co napisano lub stworzono kiedyś? Krytykować, jak ja tutaj, zmieniać na dzisiejszą modłę (netfliksyzacja), objaśniać i uprzedzać (o tym będzie za tydzień, ale tego też właściwie chciałabym i ja, przynajmniej tu w tym wpisie), usuwać całkowicie, a może po prostu zostawić w spokoju Kierkegaarda i jego muchę? Podpowiem, że zreblogowany wpis sprzed dwóch dni też jest na ten temat: TU

Reblog about travelling 2

https://aeon.co/essays/a-dispatch-from-the-end-of-travels-brief-troubled-golden-age
Biru, the author’s guide, beside a prayer flag near the Kuari Pass in the Garhwal Himalayas, India, 2009. All photos supplied by and © Henry Wismayer

Henry Wismayer

A month before I boarded the plane to Cairns, Fox Studios had released The Beach (2000) into cinemas. Based on the bestselling 1996 novel by Alex Garland, and directed by Danny Boyle, the film follows Richard (played by Leonardo DiCaprio) on a backpacking journey to Thailand. After drinking some snake blood, he finds his way to a secret island, where an idyllic community lives beside a pristine island lagoon. There he finds joy and love to the ambient strains of Moby’s ‘Porcelain’ (2000), then fucks it all up, and goes insane.

I’d watched the film in a bar in Bali. In those days, backpacker bars throughout Southeast Asia would often show flickering, pirated copies of the latest cinema releases. But I didn’t pay much heed to its allegorical warnings about the dangers of surrendering to serendipity, or its blunt moral that paradise could only ever be ephemeral. I was 19 years old, and preoccupied with finding my own.

‘Mine is the generation that travels the globe and searches for something we haven’t tried before,’ says Richard. ‘So never refuse an invitation, never resist the unfamiliar, never fail to be polite and never outstay the welcome. Just keep your mind open and suck in the experience.’

New experiences have a mnemonic quality – they create a more lasting imprint in the brain

At the end of my own first brush with this zeitgeist, I came home armed with what amounted to a Proustian epiphany: I had come to realise, with a certainty that brooked no contradiction, that fresh experiences emblazoned themselves in the mind at a higher definition, palpably lengthening time. If memories of home-life often seemed diffuse, its events overlapping and abbreviated by familiarity, the ones I carried back from Bangkok were pin-sharp.

Would it make sense if I told you that I can conjure every hump and hollow of that Thailand beach? I can tell you the sand was the colour of bleached coral, that it was fringed with a tangle of low-slung mangroves. I remember that we had just descended from that boulder when it began to rain, and that we hopscotched around washed-up flotsam, drenched to the skin. I can recount how the frothing ebb tide had left dozens of jellyfish stranded every few yards, some of which we attempted to flick back into the surf with a stick, an act which I now realise probably looked thuggish to any bystanders, though I promise it was charitably intended. Later that day, we sat on the beach and watched lightning fork across the sky, except on the horizon, where the dusk broke through in a fan of sunbeams, making silhouettes of the container ships far out to sea.

Possible explanations for the pellucid nature of such recollections are not confined to the philosophical. In recent years, neuroscientists have discerned a clear correlation between novelty and memory, and between memory and fulfilment. Their findings suggest that new experiences have a mnemonic quality – they create a more lasting imprint in the brain. It didn’t seem an unreasonable leap of logic to assume that this might come to be seen as retrospective proof of a person’s rich and happy life.

I recently happened across a multinational study, undertaken in 2016, which investigated the link between novel experiences and the potency of memory. The authors set up an experiment in which mice were introduced to a controlled space and trained to find a morsel of food concealed in mounds of sand. Under normal conditions, researchers found that the mice were able to remember where the food was hidden for around one hour. However, if the environment was altered – in this case, the mice were placed in a box with a new floor material – they could still find the food up to 24 hours later. The introduction of new conditions appeared to magnify the creatures’ power of recall.

Employing a technique known as optogenetics, the study attributed this phenomenon to activity within the locus coeruleus, a region of the mammalian brain that releases dopamine into the hippocampus. Novel experiences, the results seemed to indicate, trigger happy chemicals, which in turn help to produce more indelible engrams, the biochemical traces of memory.

It was with an intuitive version of this self-knowledge that I forged out into the world: a mouse forever in search of a new floor. I spent the years after university shaping my ambitions around overseas adventures, and the months in between desperately saving for the next. Travel writing seemed an obvious alibi, a means of camouflaging my experiential hunger with a veil of purpose. But, in reality, I was engaged in a personal mission to see everything, and I was in a hurry.

My travelling assumed a frantic cadence, as if movement between map pins was a competitive sport. I would travel to the limits of my courage and energy, crisscrossing remote hinterlands, clambering from one clapped-out bus to another, often on no sleep. If I had any particular travelling sensibility it approximated Robert Louis Stevenson’s epigram: ‘I travel not to go anywhere, but to go. I travel for travel’s sake. The great affair is to move.’ It was never my intent to check off a list of sights and animals; this wasn’t some Instagrammer-style process of acquisition and display, at least not explicitly so. More, it was born of a will to reset the view, like an impatient child hitting the lever on a 1980s View-Master, desperate to change the slides.

Ironically, this often placed me in harm’s way. In the Brazilian Amazon, for instance, I was almost killed by a four-year-old child. A hunter had left a loaded shotgun in a dugout canoe, its muzzle resting on the bow, only for his daughter to mistake it for a plaything and pull the trigger. I can still remember the sensation of the buckshot wafting past my abdomen, and wondering out loud, minutes later, how far it might have been to the nearest hospital. (‘Eight hours by outboard motor,’ our teenage guide replied gravely.)

In 2010, I contracted typhoid, dengue fever and bilharzia, in the space of six months. The last of these, a parasitic disease endemic to the Great Lakes region of central Africa, didn’t make itself known until four years later, when streaks of blood in my urine betrayed the Malawian stealth invaders that had been loitering and multiplying in my bladder all that time.

But the perils inherent in my reckless movement always receded after the fact. Often, the close shaves themselves became rose-tinted in the retelling, as if every misadventure was further evidence of my enviable, halcyon life. The perils burnished the story I was writing. It was all part and parcel of the experientialist’s covenant. Again, from Richard in The Beach: ‘If it hurts, you know what? It’s probably worth it.’

As travel democratised, a consensus grew that a storied life must necessarily be a well-travelled one

My symptoms may have been specific and acute, but my choice of remedy for existential anguish was by no means mine alone. In hindsight, I realise I was merely a fanatical disciple of a widespread impulse. For me and many other cynical agnostics, novelty had become the stuff of life. As organised religion waned and we turned away from metaphysical modes of being, experience presented itself as a surrogate for enchantment.

The Western democracies were set on their trajectory: more consumption, more capitalism, more privatisation, which for most people seemed to promise a half-life on a treadmill of work, anxiety and inflexible social norms. But the outside world offered a way out. Only by fleeing the geographical constraints of that staid order was it possible to apprehend its shortcomings – to discover the ways that our own status quo, in its hubristic embrace of what we deemed progress, might have been haemorrhaging precious truths. The Western traveller’s existential epiphany – that pastoralists in the foothills of some impoverished Asian hinterland seemed more at peace with the world than whole avenues of London millionaires – may have been hackneyed and condescending. But to a 20-something in the early 2000s it felt profound. And so we came to see a full passport as a testament, not just to a life well lived, but to some essential insights into the human condition.

Of course, the travel itself had become so easy. The proliferation of new long-haul airlines, often subsidised by vain Middle Eastern plutocrats with bottomless pockets, ensured that transcontinental fares got lower by the year. The no-frills revolution, pioneered by the likes of Easy Jet and Ryanair, transformed the once fraught and expensive decision of whether to go abroad into a momentary whimsy. A weekend in Paris? Rome? Vilnius? Now $60 return.

For my generation, this revolution of affordability and convenience was providential, coinciding with a time in life when we had the paltry wages and an absence of domestic responsibility to exploit it. The collapse of the old Eastern bloc, and its constituent nations’ subsequent tilt towards consumer capitalism, opened up the half of my continent where the beaches weren’t yet overcrowded and the beers still cost a dollar. In the meantime, the communications revolution meant that organising such trips had never been more straightforward. One spring, I arranged for a few friends to climb a Moroccan mountain over a long weekend. We flew to Marrakesh on the predawn flight from Stansted Airport in London, where a dozen stag dos, bound to exact a very British carnage on Europe’s sybaritic capitals, were sculling tequila shots at 5am. Twelve hours later, we were 10,000 feet up in the High Atlas, readying ourselves for a 1am summit assault of Jebel Toubkal. I remember lying in the base-camp dormitory, giggling at the music of our farts brought on by the rapid change of air pressure, in a state of exultation. This kind of instant adventure, unimaginable just a decade earlier, was now just a couple of days’ wages and a few mouse clicks away.

As travel democratised, and became a component of millions more lives, a consensus grew that a storied life must necessarily be a well-travelled one. Holidays were no longer an occasional luxury, but a baseline source of intellectual and emotional succour. This idea of travel as axiomatic – as a universal human right – was a monument to an individualist culture in which the success or otherwise of our lives had become commensurate to the experiences we accrue.

And I was there, an embodiment of this new sacrament, and its amanuensis. In the proudest version of my self-image, I was a swashbuckling, bestubbled wayfarer, notebook in hand. ‘The mass of men lead lives of quiet desperation,’ wrote Henry David Thoreau. Not me, no sir. Because I was a man who had been to 100 countries. Who knew what wonder was, and where to find it.

A decade or so ago, when I was approaching my 30th birthday, I went on a writing assignment to the Indian Himalayas, where I trekked for two weeks through the most beautiful countryside I have seen, before or since. I had a guide, a gentle man called Biru, and we spent most of the days walking in each other’s bootprints, chatting about the geography, the culture of the Bhotia people we encountered in the foothills, and the contrasts between our disparate lives. But one afternoon, on the approach to a 14,000-foot saddle called the Kuari Pass, I felt buoyed by some hitherto untappable energy, and I left Biru far behind.

As I ran, zigzagging up the mule trails, I suddenly became gripped with an extraordinary lucidity. It felt as if only now, with the last vestiges of civilisation 12 miles down the mountainside, did I have the solitude with which to grasp the true splendour of my surroundings. As I clambered from joy into reverie, a vision kept entering my consciousness – of a broad-shouldered man, beckoning me forward.

He sat on the pass, back propped against a hump of tussock grasses. He was just as the most precious family photos recalled him: the same age I was now, lean and smiling, in faded jeans and the threadbare grey T-shirt he wore on a sunny day in a south London park before he fell ill. He looked strong – not ghostly, but corporeal – and I remember being struck that he could look so beatific up there, seemingly inured to the brittle wind whipping up from the valleys below. I had a vague sense that if only I could get there, to the pass, we could stand shoulder to shoulder, and all the secret knowledge I had been denied – of how to live the life of a good man, of how to live unafraid – would flow from him into me.

At dusk, encamped at the base of the final approach to the pass, I felt hollowed out, bereft. After we pitched our tents, I walked a mile back down the trail and found a peaceful spot in a glade of tall deodar cedars, where I wept about my dad for the first time in years.

My most distressing childhood memories were, in fact, lurid dramatisations of events I’d never witnessed

In his book The Interpretation of Dreams (1899), Sigmund Freud described the death of a father as ‘the most important event, the most poignant loss in a man’s life’. I don’t know if that’s true. But I think I have always known that the first waymarker on my trip around the physical world was the same moment that upended my private one. According to the death certificate, that was at 10:30pm on 13 March 1985, when my father succumbed to non-Hodgkin’s lymphoma in a London hospital, at the age of 32. Right from the start, the trauma of this event corrupted the way I processed and recalled experiences. Henceforward, my hippocampus would be a faulty and elastic device. I was four years old at the time of my father’s death. But I have no concrete memories between then and the age of eight.

The author, aged three, with his father on Loch Lomond in 1984

Only in more recent years, in conversations with my mum, would I come to realise that my most distressing childhood memories – that is to say, those of my dad’s actual demise – were, in fact, recurring nightmares, lurid dramatisations of events I’d never witnessed. In the most indelible, I walk into a room of starkest white, my childish rendition of a hospital. Over in a corner, he lies dead and shrunken on a plinth. He has big purple welts over his eyes, like a melancholic clown. I can conjure this image with crystal clarity, yet my mum insists I was never exposed to his diminishment at the end, let alone his body when the fight was done.

Of the man as he was in life there is next to nothing. Just a sonorous voice, impossibly deep, my recollection of which is tactile as much as aural: a muscle memory of a reverberation I felt as I clung to his knees. What image I have stored has always been a spare composite, moulded around the gauzy recollections of those who loved him best. His friends and relatives would tell me: ‘Everyone adored Peter.’ And: ‘You are the spitting image of him,’ though this last wasn’t entirely true for, while I am tallish, he was a giant: 6 foot, 6 inches and broad, with feet so large he had to go to a specialist shop to buy his shoes. He was a sportsman, though one too laconic to take sports that seriously, and he was a talented artist, given to scrawling note-perfect caricatures on request. A self-possessed man, he had rebelled against the austere mores of a disciplinarian Maltese household, growing up to be kind, generous, egalitarian and wise. Oh, and he was also handsome, smart and preternaturally charming. An early death does not lend itself to balanced valediction, you see. Nonetheless, I was convinced of his perfection. Remember your dad: the fallen god.

This tendency to deify the absent parent – hyperidealisation – had left a haunting question unanswered: if the god was so mighty yet still succumbed, what hope was there for me? By all accounts, my perfect father had wanted nothing more than to live. It was fate, not choice, which had denied him that wish, and so I couldn’t trust fate at all.

I was in my mid-20s when I became convinced of the imminence of my death.

It would be too neat a story to suggest that I was always conscious of a direct causation between this dark fatalism and my early bereavement. As a child, fatherlessness was just the way of things, an ineluctable state of being which I accepted with the outward stoicism of one who knew no different.

However, as I neared the age he was when he died, I became transfixed by the expectation that my father’s destiny was mine as well. Just as I had internalised my relatives’ exhortations to step into his shoes – to be ‘man of the house’, custodian of my surviving family – I also expected to emulate his attenuated life-curve.

My days became backtracked by a hum of worry. I never saw anyone about it, and seldom if ever mentioned it to friends or loved ones. But reading around the edges, I suppose it resembled post-traumatic stress disorder, a miasma of intrusive thoughts, and vivid, almost hallucinatory, anxieties. At my most vulnerable, I felt hunted. Somewhere on the near horizon was a sickness, something to expose the weakness invisible to everyone but myself. I wasn’t sure what shape this chimera would adopt (probably cancer, in keeping with family tradition). But I knew it would be something enervating and rapid – a desperate withering. And I knew that I would make no peace with it, that I would endure every downward step in terror and the keenest fury at the injustice of it all.

Denied my precious years of formative complacency, knowing that it is all anguish and heartbreak in the end, I’d lit out to engrave my brain with random people and places, as if this alone were a barometer of self-worth. I might have kidded myself that it was just the pursuit of happiness. But, in reality, what I was embarking on was a project of temporal elongation, forestalling my death by bleeding each hour of moments. It just seemed like the best compensation for the years I was predestined to lose.

For the time that I lived in thrall to this self-inflicted prophecy, my overseas journeys provided respite for my restless mind. But the theatre of travel was changing, fast.

The paradigm shift made itself known in a new idiom: the ‘selfie’, bringing with it a disconcerting atmosphere of self-absorption to every tourist attraction and viewpoint in the world. ‘Digital nomadism’ debuted as an aspirational ideal, marketing the promise of professional success unconstrained by the geographical manacles of conventional, office-based work. The influencers hashtagged their way to fame and fortune. But somehow the transparency of their narcissism embarrassed whatever countercultural affect people like me were trying to cultivate. The retiree’s humble dream of saving for a ‘holiday of a lifetime’ had evolved into a ‘bucket list’, a life’s worth of checkable, brag-worthy aspirations. A poll in 2017 found that the most important factor for British 18- to 33-year-olds in deciding where to go on holiday was a destination’s ‘Instagrammability’.

Youth hostels that had once seemed like entrepôts of cultural exchange had instead come to feel like solipsistic hives, inhabited by people cocooned in the electric glow of phone and laptop screens. Travel had become egocentric, performative and memeified.

This new vulgarity appeared in tandem with travel’s exponential growth. The globalisation of English as a lingua franca was removing the enriching incentive to learn the local language. Smartphone maps meant you no longer had to ask strangers for directions. Sparking the locus coeruleus – triggering that synaptic lightning storm invoked by new experiences – had always been contingent on surprise. But now a glut of foreknowledge and the ease of forward planning was acting like a circuit breaker. What once seemed impossibly remote and enigmatic had been demystified. Pleasure cruises plied the Northwest Passage.

These reductive trends, both technological and cultural, were conspiring to dull the joy of visiting other places. The planet’s riches, which I’d once thought inexhaustible, seemed diminished, whittled down to a list of marquee sights, natural and human-made. Everything was too goddam navigable. Hell, perhaps I had just coloured in too much of the map.

It is perhaps indicative of my reluctance to plumb the origins of my travel addiction that it was only recently – while searching for some way to frame this idea of accumulating experience to fill a void – that I came across the work of Daniel Kahneman. An Israeli psychologist and Nobel laureate, Kahneman is renowned as the father of behavioural economics. The writer Michael Lewis calls him a ‘connoisseur of human error’. Some of his most intriguing theories have been in the field of hedonic psychology, the study of happiness.

Over decades of research and experimentation, Kahneman identified a schism in the way people experience wellbeing. In his bestselling memoir, Thinking, Fast and Slow (2011), he articulates this dichotomy in terms of the ‘experiencing self’ and the ‘remembering self’. The experiencing self describes our cognition as it exists in the ‘psychological present’. That present, Kahneman estimates, lasts for around three seconds, meaning an average human life comprises around 600 million of such fragments. How we feel in this three-second window denotes our level of happiness in any given moment.

The remembering self, by contrast, describes how the mind metabolises all of those moments in the rear-view mirror. The sensation resulting from this second metric would be best described, not as happiness, but rather ‘life satisfaction’.

Kahneman’s crucial observation was that the way we recall events is invariably divorced from the experience itself. One might expect the memory of, say, witnessing the Northern Lights to directly correlate with our feelings at the time – to comprise an aggregation of the experiencing self’s emotional responses to sensory stimuli. Instead, the remembering self is susceptible to all kinds of ‘cognitive illusions’. In its urge to weave discrete experiences into a desirable narrative, the memory will edit and elide, embellish and deceive. The actual sensations, and, by extension, our true sense of how we felt, are lost forever. We are left with only an adulterated residue. ‘This is the tyranny of the remembering self,’ Kahneman wrote.

The narcissistic atmosphere of the selfie age had exposed the solipsism of my own quest

This revelation held import for all manner of human experience. (Kahneman’s most famous illustration of the divergence was an experiment involving colonoscopies, which I will refrain from describing.) But it seemed to have particular implications for the valence of holidaymaking, and the travel-oriented ambitions I and others had opted to pursue.

For years, I’d been convinced that the mnemonic quality of novel experiences presented a route to happiness. The philosophy that I had come to live by – that chasing new horizons produced a more colourful tapestry in the mind, and that this could be cashed in for contentment – had seemed self-evident. But, according to Kahneman’s hypothesis, the calculus was at least partly illusory. Was experientialism a legitimate route to wellbeing? Or was it just a function of my storytelling impulse, my urge to portray my life as a battle to outrun a prophecy, and thereby prone to novelistic biases that I was helpless to regulate?

In the meantime, I knew, other important sources of happiness had been neglected. I had let friendships lapse. I had scorned any inclination to sustain a sense of belonging at home. I had driven my partner, Lucy, to distraction with my pathological need to shape the calendar, not to my mention my mood, around coming foreign capers. Yet I was no longer sure that I had been honest with myself about how necessary it had all been. I suspected that one of the reasons I was so disconcerted by the narcissistic atmosphere of the selfie age was that it had exposed the solipsism of my own quest. For while I balked at ‘influencer’ superficiality, I also appreciated that my travel writing was just a more sophisticated version of the same tendency. I wondered how many other people might have been using travel in a similar, medicinal way – to curate a narrative, sometimes at the expense of subjective joy.

It didn’t help that tourism was assuming more ethical freight. Renewed calls to decolonise the Western mind called into question the rich world’s entitlement to tramp through poorer lands. The relationship between travel and ecological destruction solidified. Air travel, in particular, dwarfed almost every other activity in terms of individual carbon emissions. Suddenly, there seemed to be an irreconcilable hypocrisy about someone who yearned to see the world, but whose actions contributed to its devastation.

By the time COVID-19 interrupted the trajectory, it was no longer possible to sustain the masquerade that travel was, by definition, an ennobling endeavour. The traveller had mutated from a Romantic ideal of human curiosity into something tawdrier: a selfish creature pursuing cheap gratification at the cost of everything. A mammal that fondled the coral reefs while driving the ocean acidification that could wipe them out. The desire to see foreign places had come to seem like just another insatiable and destructive human appetite, its most feverish practitioners a dilettante horde, pilgrim poseurs at the end of time.

There was no way to avoid a reckoning with the egotistical underpinnings of my own itinerancy. After all, what was I if not the archetype of the vainglorious traveller, a moment collector for whom learning and pleasure were incidental to my quest for affirmation? And, of course, I was an agent of the demystification and cultural homogenisation I deplored, writing about places that might have been better off left alone. (By this time, the Thai island where they filmed The Beach, a magnet for tourists after the film’s release, had been closed to visitors, a scene of ruin.) Journeys that once felt carefree were now tainted with remorse, as I realised that my dromomania could so easily be reframed as a kind of consumerist greed.

‘Every time I did these things, a question arose about the propriety of doing what I was doing,’ wrote Barry Lopez in Horizon (2019), his recent meditation on travel and natural communion. ‘Shouldn’t I have just allowed this healing land to heal? Was my infatuation with my speculations, my own agenda, more important? Was there no end to the going and the seeing?’

There seems no way of divining what will become of our compulsion to wander

Of course, there was an end, or at least a pause. A pandemic saw to that. The coronavirus lockdown, which came into force in my home country of England on 26 March 2020, precipitated the most static period of my adult life. But by then, truth be told, my manic period of travelling was already behind me.

If death had been the poisonous kernel of my fatalism, new life would provide a cure. My daughter, Lily, was born in 2012; a son, Ben, followed three years later. It is counterintuitive, I suppose, that the rise in stakes that attends a child’s dependence should have pulled me clear of anxiety. But then, too, parenthood brought with it an obligation to prioritise other lives over my quixotic search for self-validation. These years, during which I surpassed the age my father had been at the time of his death, provided milestones of a more meaningful escape.

Travel became less essential. I began to revisit places I loved and reconciled myself to the idea that there were places I would never see. I no longer slept with an envelope of travel documents – passport, bank notes, immunisation certificate – at my bedside. In this way, lockdown was a coda to a process of divorce already underway.

The urge to move still lingers. Even as personal choice and external circumstance steer me towards domesticity, some fragment of my character will always be that scared mouse, a novelty junkie struggling to replicate the circumstances of my early highs, forever burdened with the unfortunate knowing of someone who has seen his first everything. But the imperative has lost its desperate edge. In the wake of a pandemic, which torpedoed the various overseas assignments I had on the slate, this has transpired to be no small relief.

For the time being, there seems no way of divining what will become of our compulsion to wander, no clear indication of whether this pause represents an eclipse or an extinguishment of travel as it was before. If there is any lesson to glean from my journey, it is that a fixation on experience is like so many other addictions: gratifying, intermittently euphoric, but ultimately forlorn. Travelling is wonderful, don’t get me wrong. But it is not the same as contentment.

This Reebok shoebox, I think, as I place the miscellany back inside it, is a treasure chest of an innocence that may never be recaptured. And that may not be the worst thing for the planet, or the priorities of the people who cherish it.

Reblog about travelling 1

https://aeon.co/essays/a-dispatch-from-the-end-of-travels-brief-troubled-golden-age
Biru, the author’s guide, beside a prayer flag near the Kuari Pass in the Garhwal Himalayas, India, 2009. All photos supplied by and © Henry Wismayer

Henry Wismayer

I am a clown … and I collect moments.
– Heinrich Böll, The Clown (1963)

The first thing I linger over, when I upturn the box onto my bedsheet, is an overexposed photograph of two skinny boys. It depicts me, aged 19, with a collegial arm slung over the shoulders of Ed, an old friend from school. The pair of us are crouched on a boulder on a beach in western Thailand, in the ungainly repose of people who have just hurried into position after setting a camera timer. The image is shot at an angle from below, and the purplish sky overhead prefigures a gathering storm. The rapturous look on my face suggests that I was either unbothered or that I hadn’t noticed. Whatever the case, I was having a good day.

The photo is one of a thousand odds and ends inside a box – specifically, a Reebok shoebox – that long ago became a reliquary for the stash of mementoes I brought home from my first independent trip abroad. It was the sort of journey that was a rite of passage for kids of a certain milieu at the turn of the 20th century, when Gap Year culture was the rage. I’m not sure what propelled me and the two friends I travelled with, beyond some vague cultural determinism; this was just what a lot of British teens did in the hiatus between school and university. Other than the starting point, Cairns, and the return flight from Bangkok, I had little idea of where we were going, or what we could expect to find when we got there.

When I arrived home – 30 pounds lighter, with a penchant for wearing baggy trousers emblazoned with a Chinese dragon, and no doubt insufferable – I transferred the trove of knick-knacks I’d accumulated in my rucksack into a plastic carrier bag from a Bangkok 7-Eleven. Then I crammed it into this shoebox and shoved it in the attic. It’s taken me 20 years to revisit the contents.

It’s anodyne stuff, mostly. There are a few banknotes and coins; street maps of obscure Vietnamese and Cambodian towns; a dozen flyers for backpackers’ bars. Emptied onto a bed, it looks like anyone else’s trash. But to me it memorialises a graduation. By the time I stashed away this box, I think I already knew that I had found an obsession, and a counteragent, potentially, for the fidgety discontent I’d carried through school.

Home, increasingly, had begun to feel like a malaise; away seemed like an instant antidote. It was the escape hatch I’d been searching for.

Sitting at a desk in London 20 years on, those rudderless months in Australia and Southeast Asia belong to an expired world.

I guess it was inevitable, as the pandemic dragged on, that many of us would be plunged into nostalgia for the journeys we took in the past. For while it may be glib to bemoan a lack of adventure in a period of global bereavement and anxiety, the drastic contraction of international movement is likely to be one of COVID-19’s most momentous cultural and economic ramifications. The old way it was practised, at vast scale, and across increasingly porous borders, has begun to look like it might be a terminal casualty. At the time of writing, there are only memories, and the work of reorienting ourselves to a more inert and less hospitable world.

The author in Chilean Patagonia in 2004

I began travelling independently with that trip in 2000, and in the period since I’ve travelled a lot, certainly more than is usual. In hindsight, the best word to describe my compulsion to move isn’t wanderlust but dromomania, because the second word better hints at its obsessive dimensions. It wouldn’t be unfair to think of it as an addiction. A consuming fixation, unthinkable for the vast span of human history, that even today, after months of immobility, I struggle to imagine living without.

Recalling those travels now, it is tempting to view them as having straddled travel’s golden age. In the first 20 years of the millennium, international tourism arrivals more than doubled, from 700 million in 2000 to almost 1.5 billion in 2019. Over that period, travel, for those of us lucky enough to enjoy it, has become synonymous with wellbeing, a vital adjunct of a fulfilling life.

As I determined to write an elegy to this era, however, I was surprised to find myself feeling not just nostalgia but also ambivalence – at once reeling from the cessation of global travel and quietly resigned to the idea that the breakneck experientialism of the pre-COVID world had to be derailed. Why, for me and others, did the desire to experience other places – to feel the joy animating my face in that old photo – evolve into such a burning need? Was there more at play than simply the decadent joy-seeking of a generation who could? Or was it merely a selfish moment in time, one that we now see, in the stark light of a pandemic’s recalibration of our priorities, for the indulgence it always was?

It seems hard to credit, in a society so utterly reconfigured by the digital revolution that was to come, but, for curious kids growing up in the late 1980s and early ’90s, the world still seemed a depthless prospect. Borders were impermeable; the nations they concealed were incomprehensibly varied and vast. It was a world that could only be glimpsed and never surveyed, in which encyclopaedias and atlases hinted at a planet still rife with mystery.

In elementary school, my favourite books were the Adventure series by Willard Price. Published between 1949 and 1980, the 14 slim novels followed the exploits of two brothers, Hal and Roger Hunt, as they travelled the globe collecting rare animals for their father’s Long Island zoo.

Hal, the elder, was the archetypal travelling hero: 17 years old, adept, absurdly brave, ‘as tall and strong as his father’. But I identified more with the younger brother, Roger, who was eager, but green and accident-prone. The stories were surreal in their eventfulness, each chapter opening on another shoot-out or dangerous animal encounter, as the boys careened from one escapade to the next. In Amazon Adventure (1949), the first book in the series, shy and rare jungle creatures – tapirs, anacondas, jaguars – materialise at their feet each time they step ashore. Together, the boys wrestle this temperamental fauna into submission and stuff it aboard a boat they anoint The Ark, upon which they drift down South America’s great river, pursued all the while by the bullets and arrows of psychopathic rivals and head-hunting ‘Indians’.

Reading it back now, it’s tempting to laugh at the narrative’s unlikelihood. We can only wonder at the rationale of the boys’ father, John Hunt, a man of presumably lunatic irresponsibility and questionable ethics, as he dispatches two teenage sons to pilfer endangered species from the four corners of the world.

However, for all their far-fetched plotlines, it occurs to me in hindsight that the books encapsulated much about the life that I, a fatherless kid, easily bored, would grow to covet. The cinematic, event-filled life. The mythic, shadow father. Hal, the surrogate, surmounting every challenge. The boy, feigning courage. It was a pulp fiction allegory for my state of mind. On page 84 of Amazon Adventure: ‘The truth is the kid was scared to death.’

For the time being, my own adventures, and indeed the mainstreaming of adventurous travel, were far in the future. During childhood, I went overseas a handful of times. But we never left Europe, and whatever happiness I found in those trips was transitory, overshadowed as they often were by my mum’s melancholy. It was on such occasions, when convention ordained that life should be at its most pleasurable, that she most felt her solitude. More often, we camped in Devon, or stayed in Welsh caravan parks. And I cajoled my mum into letting me bring friends along, so that we could spend the week sneaking off to smoke cigarettes and weed, and persuading sympathetic hippies to buy us flagons of potent West Country cider.

The truth was that foreign travel as it would grow to be enjoyed was yet to make its full debut. My parents’ generation had Interrailed around Europe. Since the early 1960s, when the first charter flights unlocked the Mediterranean’s mass tourism market, a growing cohort of British holidaymakers had started to venture south for an annual summer vacation. The bourgeoisie had discovered the joys of Alpine skiing. But as far as most Brits were concerned, the far-off places beyond western Europe could stay that way. The geopolitical volatility of the late Cold War, which presented the countries of Africa, Asia and Latin America as theatres of conflict, famine and totalitarianism, didn’t suit the brochures.

Bouncing from bus to border post, I felt restored because I also felt autonomous

Nevertheless, the seeds of my own itinerancy were germinating. It’s interesting to note that, in the argot of the time, a compulsion to travel was often described in chronic terms. A person who loved to go overseas was said to have contracted ‘the travel bug’. A person stuck at home, dreaming of foreign climes, had ‘itchy feet’. What would, within two short decades, grow into a universal pursuit was once analogous to a fungal infection. In my case, the allusion would be fitting, because my compulsion to travel was forged in pathology, even if, in the euphoria of my earliest journeys, I was enjoying myself too much to notice.

Long before it appeared in passport stamps, my itch manifested in a maudlin temper, and a deep-seated dissatisfaction with life at home. In my teenage years, I often found myself gripped by a crushing cynicism that seemed all the more unshakeable as the 21st century arrived with its oil wars, dumb politics and global warming. I had a beatnik disdain for the status quo and often felt stifled by its orthodoxies. Why aim for Oxbridge, start a pension, consider a long-term career path? In some inchoate way, I was convinced I would never harvest the spoils.

Initially, these nihilistic tendencies manifested in typical adolescent misbehaviour, in petty crime, and bongs, and street-corner booze. However, arguably the most peculiar symptom, and perhaps its most consequential, was what I can only describe as an allergy to the familiar, a reluctance to retrace intellectual or physical ground I’d covered before. Anything that was reminiscent of chapters I had already closed – driving past my old school, for instance, or bumping into an old acquaintance I’d once called a friend – made me feel stuck and panicky. After university, as I fell sideways into temporary office jobs of limited utility, sliding my knees under a desk felt like an act of submission. For a spell, walking down to the shops from my mum’s house became a source of despair.

One unfortunate offshoot of this unease was that I often felt ill. All manner of psychosomatic symptoms – that is, the physical presentation of psychological pain – afflicted me throughout my 20s. I’d already become prone to exaggerating the severity of bugs and viruses, wallowing in hypochondriac self-pity with the onset of whatever small malady. But now even minor health complaints would transmute into blue-light medical emergencies: each headache, a brain tumour; each off-colour piss, a harbinger of diabetes; each aching limb, the leading edge of some autoimmune degeneration. Still other ailments were entirely imagined.

The link between emotional anxiety and physical wellbeing was often embarrassingly explicit. I was once working in an office where a colleague related a weekend horror story about her boyfriend having to rush to Accident and Emergency with an ‘impacted testicle’. Two days later, I limped pathetically into the doctor’s office, pleading for someone to investigate an imaginary pang in my own bollock, thinking all the while that I was losing my mind.

It sounds absurdly self-aggrandising to speculate that a few months in Southeast Asia might have presented itself as a cure for this emotional maelstrom. All I can tell you is that, on the move, miraculously, the aches and anxieties would disappear.

Bouncing from bus to border post, I felt restored because I also felt autonomous. The enemy was futility, and my vulnerability was tied to it epidemiologically, like vector and disease. Only by going away, and in so doing defying society’s stifling expectations, could I evade the predestiny clawing at my back. Immobility was a capitulation, a figurative death. So I sought to be untethered.

At home, now, as I pick through the relics of that first, naive journey at the turn of the millennium, each item triggers floods of reminiscence. There’s a cut-out scrawl of a dolphin, drawn by my six-year-old sister, which she handed to me bawling as I shouldered my backpack to leave. A piece of plastic brake handle, which snapped off a hired moped when I lost control of it in a Malaysian alleyway. A page on ‘post-holiday blues’, rudely torn from a discarded Lonely Planet guidebook, which I read in a Khao San Road flophouse on the day we flew home: ‘Life on the road is challenging, exciting and fulfilling while life back home can appear bleak, boring and dreadfully lacking in meaning…’

In many ways, I had stumbled into the arena of international travel at a pivotal moment, just as the New Age backpacker culture that had lured hippies east on a cloud of mysticism and hashish smoke was being fully co-opted by the mainstream.

To be continued in one week

***

Henry Wismayer is a writer based in London. His essays and features have appeared a.o. in The New York Times Magazine, The Atlantic, The Washington Post Magazine, The Guardian and The Wall Street Journal.

Cztery rzeczy, osiem pokoleń

Ewa Maria Slaska

Znalazłam gdzieś na półce książkę, którą mam, choć w ogóle nie wiedziałam, że tak jest, ba, mam ją pewnie od jakiegoś czasu, ale nigdy nie przeczytałam. Nawet nie wiem, skąd ją mam. Kupiłam? Dostałam? Pożyczyłam i nigdy nie oddałam, bo nie wiedziałam komu?

Książka została wydana dziesięć lat temu. Mam ją już tak długo? Ciekawe, dlaczego jej nigdy nie przeczytałam? Ciekawe skąd się wzięła?

No cóż, nie odpowiem sobie na te pytania, w zamian więc postanowiłam zacytować jej maleńki fragment i podywagować o różnych sprawach.

Boeing należący do Alitalii pędzi pasem lotniska w Sydney. Potem kolej na bezkresną panoramę miasta. Myślę o tym, co widziałem w podróży. Australia. Kontynent większy od Europy, a tylko osiemnaście milionów mieszkańców. Kraj, który robi ścisłe kontrole na granicy, a który jest jednak gotów przyjąć wietnamskich uciekinierów – boat-people. Kraj nastawiony pokojowo, wielokulturowy, o solidnej demokracji, a który wcześniej unicestwił Aborygenów. Kraj bez bomby atomowej, gdzie służba wojskowa nie jest obowiązkowa i gdzie uczniów szkół podstawowych, chłopców i dziewczęta, uczy się, oprócz innych przedmiotów, czterech rzeczy: przyszyć guzik, uprać i uprasować koszulę, posłać łóżko i przyrządzić normalny posiłek dla dwóch osób. Zdaje się z tego później egzamin.
Bye, bye, Australio.

Czytelnik, Warszawa, 2012, s. 132; tłum. Joanna Ugniewska.

Chyba wszyscy potrafią lub będą potrafili, gdy podrosną, przyszyć guzik, posłać łóżko i uprać koszulę. Inaczej jednak ma się sprawa z zadaniem, jakim jest przyrządzenie posiłku, bo przyrządzić to nie znaczy ugotować. Czy to znaczy upolować jelenia? Czy obsiać pole, zżąć i zmielić ziarno? Wyhodować kurę i zebrać jarzyny posadzone we własnym ogrodzie? A może, tak jak my to robimy, już tylko kupić produkty? A może kupić kotlety rozbite i otoczone w panierce przez rzeźnika? Czy po prostu nabyć gotowe dania i je podgrzać? Co rozumiemy, gdy odpowiadamy na takie pytanie “tak” lub “nie”. To sprawy generacyjne.

A z generacjami jest tak:


Patrzę i patrzę na tę tabelkę i początkowo wcale nie jestem pewna, że tak jest, jak na tej tabelce, i myślę, że może tak jest tylko wtedy, gdy się patrzy na świat z wyżyn świata anglosaskiego. Ale im więcej myślę o tych generacjach, tym bardziej wydaje mi się, że ta tabelka ma sens, choć może nie wszystkie nazwy pokoleniowe go mają.

Lost Generation to moja babka i jej rodzeństw, pokolenie, które urodzone podczas rozbiorów, doczekało Wolnej Polski. Na pewno by się oburzyli, gdyby się dowiedzieli, że są Straconym Pokoleniem.
Greatest Generation chyba w mojej rodzinie przepadła, pod sam jej koniec rodzą się moi rodzice, choć tak naprawdę to w całości reprezentują oni Silent Generation, łącznie z tym, że żyli milcząc o przeszłości.
Ja to Baby Boomers (w Polsce nazywano nas Wyżem Powojennym)
Generation X to mój syn.
Millenialsów w rodzinie nie ma. Mówi się, że się dorabiają i nie angażują.
Generację Z reprezentuje przyszywany wnuk, a prawdziwy wnuk i jego kuzyni i kuzynki to generacja Alfa.

Te dziury pokoleniowe biorą się stąd, że w naszej rodzinie raczej długo trwa, zanim urodzi się następna generacja. Moja babka miała 32 lata, gdy urodziła się moja mama. Moja mama ma 27 lat, gdy rodzę się ja, i podobnie – ja mam 27 lat, gdy rodzi się mój syn, a on ma lat 34, gdy rodzi się jego syn. Na przestrzeni pięciu pokoleń zgubiliśmy 32 lata – półtora pokolenia.

Lost Generation to pojęcie znane. Hemingway twierdzi, że wymyśliła je Gertruda Stein i miała na myśli ludzi, którzy za dużo pili i nie okazywali szacunku starszym. Hemingway sportretował ich w powieści Słońce też wschodzi. Byli to Amerykanie w Paryżu, ci wszyscy pisarze, którzy mieszkali tu w latach 20 i 30: Henry James, Ezra Pound, T. S. Eliot, Ernst Hemingway, F. Scott Fitzgerald. Byli częścią “wielkiej ucieczki z Ameryki”, uciekali przed miałkością kultury amerykańskiej i banalnością amerykańskich aspiracji społecznych. Uważa się, że Lost Generation to pokoleniowo ci, którzy dorastali w czasie I wojny, ale tragizmu ich losom przydała druga wojna, a nie pierwsza.
Pokolenie zwane Lost Generation już nie żyje.

Dlaczego jednak pojawiły się nazwy Silent Generation albo Greatest Generation? Ci cisi to pokolenie moich rodziców. W Polsce po wojnie na wszelki wypadek nikt o niczym nie mówił, rodziny żydowskie bały się powrotu dawnych prześladowań, rodziny akowskie – nowych prześladowań, ci, co zagrabili mienie pożydowskie – rozliczenia, rodziny niemieckie – tego, że im się przypomni ich niemieckość. Myślę, że tak samo milczało się w całym Bloku Wschodnim. Na pewno milczało się też w Niemczech Zachodnich o przeszłości nazistowskiej. Pół Europy milczało, ale czy Amerykanie to wiedzieli?

Oczywiście nie wiedzieli. Określenie narodziło się w kapitalistycznych korporacjach i oznacza, że było to pokolenie tradycjonalistów, przyzwyczajone do ciężkiej pracy i lojalności, a zatem… nie pyskujące.
Również Greatest Generation jest pojęciem amerykańskim – to ci, którzy przeżyli Wielką Depresję i walczyli z Niemcami podczas II wojny światowej.

Pokolenie B (Baby Boomers) chciało się dorabiać.
Pokolenie X, odcięło się od rodziców i nastawiło na osiągnięcie statusu.
Pokolenie Millenialsów zwane jest również pokoleniem “me” i jest przez świat traktowane jako egoistyczne, choć ja osobiście znam masę ludzi z tego pokolenia, którzy są głęboko zaangażowani w sprawę praw człowieka i praw kobiet.
Pokolenie Z to pierwsi prawdziwi ludzie cyfrowi. I pierwsi, którzy dopominają się o globalny dobrostan całej Ziemi.

Jak więc przygotowują posiłek osoby z poszczególnych pokoleń?

Lost Generation – bogaci i zamożni mieli kucharkę, mogli w ogóle nie umieć gotować. Ubodzy gotowali proste potrawy i każdy umiał je ugotować. To oznacza, że zadania wymyślone dla uczniów australijskiej podstawówki miały sens nie tylko genderowy, ale również klasowy.
Klasyfikacja: +/-
Greatest Generation – przed wojną było tak samo jak przedtem, po wojnie – każdy musiał się nauczyć coś ugotować; sztuką było ugotowanie smacznie i różnorodnie z coraz mniejszej ilości dostępnych produktów.
Klasyfikacja: +
Silent Generation – jw.
Klasyfikacja: +
Baby Boomers – jw.
Klasyfikacja: +
Generacja X – pomiędzy stołówką a sprawną matką, lub babcią, nie trzeba się uczyć gotować, choć potem w życiu umiejętność okazuje się niezbędna.
Klasyfikacja: – –>+
Millenialsi – jak nie muszą, to nie umieją (to być może dla nich szkoła australijska wymyśliła takie zajęcia w programie szkolnym)
Klasyfikacja: –
Generacja Z – nie muszą, bo w sklepach można kupić dziesiątki fajnych potraw
Klasyfikacja: – a mimo to +
Generacja Alfa – nie muszą, bo wciąż jeszcze jedzą to, co przygotują dorośli; w razie potrzeby umieją wyżywić się bananami, mlekiem i krakersami
Klasyfikacja: –

Wniosek – do końca lat 80 wszyscy musieli umieć gotować; dziś nie musi już nikt.

Na zdjęciu poniżej tradycyjne potrawy wigilijne. Być może pokolenie X jest ostatnią generacją, która jeszcze je przyrządza.


Z kim idę, za kim idę?

Ewa Maria Slaska

Przeczytałam właśnie w (prawie) codziennym doniesieniu Jacka Pałasińskiego nt. polityki polskiej i zagranicznej na Facebooku, że podobno przeciętny człowiek z tzw. przeciętnej strefy białego człowieka posiada przeciętnie 330 tysięcy przedmiotów.

330 000 przedmiotów.

Ach, fuj, aż się myśleć nie chce.

Kusi, żeby policzyć, ile ja mam – tylko jak się to liczy? czy dwie skarpetki to dwie skarpetki, czy jedna para? Czy każdą bombkę choinkową osobno, czy pudło ozdób? Ryż? Kasza? Jabłka?

Nieważne. Na pewno mamy za dużo i jeszcze wciąż wszyscy oczekują, że się wymieni stare na nowe, zasłoni rury i wyrzuci rozchwierutane krzesło, spostponuje umywalkę z pajęczynką cienkich popękań i dzikie astry, które się same zasiały na balkonie. “Nie wymieniasz”, powiedział mi ktoś niedawno. Z przyganą? Ze zdumieniem? Nie sądziłam, że to widać. Myliłam się. Widać. Stare wyrzucamy. Wszystko musi być nowe i nowoczesne. A ja, jak w (dawnym) życiu – nie wymieniam. Przypomniałam sobie fragment książki Schmidt czyta Prousta. Berliński pisarz Jochen Schmidt opisuje pojemnik z enerdowską trutką na owady, który w latach dwutysięcznych (czyli, jak to się dziś mówi, zerowych) wciąż jeszcze stoi na taborecie w jego wiejskim domu w Brandenburgii. Pisałam o tym i dużo o tym od tego czasu rozmyślałam.

Niedziela, 20.8.2006, Alt-Lipchen (Stara Lipka), przed południem

Turkot taczek na podwórku. Bzyczenie muchy, które zawsze będzie takie samo i nigdy się nie zestarzeje. Również układ krajobrazu nie wymaga aktualizacji. Dom, w którym każda zmiana będzie zakłóceniem. Spray na muchy produkcji enerdowskich zakładów aerozoli w Karl-Marx-Stadt od ponad trzydziestu lat stoi niezmiennie nieużywany w łazience. Kto dał nam prawo, by go wyrzucić? Każdy szczegół w domu oznacza jakiś problem, który kiedyś ludzie tu mieszkający musieli rozwiązać i nawet jeśli nie wiesz, co to był za problem, bo ci co ten dom budowali, dawno umarli, trzeba respektować rozwiązania, które wybrali. Gdyby to ode mnie zależało, ograniczyłbym się do jak najmniejszych poprawek, do prowizorki, która latami by wypełniała swoje zadania, stosowałbym tylko jakieś znalezione materiały.

***

Na facebooku znalazłam nowe grafiki Czesława Tumielewicza z cyklu Don Kichot.

Są zdecydowanie inne niż te poprzednie, bardziej wyraziste, mniej oniryczne i mniej barwne. Być Don Kichotem to nie jest miękki, kolorowy sen, to twarda rzeczywistość, która rani przy każdym podmuchu wiatru.

Dawniej Don Kichot był taki – i jakby kto go chciał kupić, np. pod choinkę, to niech znajdzie artystę na Facebooku. Drzeworyt kolorowany akwarelą, 350 złotych.

Przepraszam Czytelnika każdej płci i niepłci, że dodam tu dłuższy wywód o mnie samej. Bo oto pisząc to, co piszę (a napisałam to w tworzonej właśnie powieści o pokoleniu Solidarności), zrozumiałam ni stąd ni zowąd, w proustowskim wręcz olśnieniu, że od lat zajmowali mnie starzy biali mężczyźni, którzy całe życie idą. Idą i nic nie mają, a jeśli mieli, to zrezygnowali, stracili lub im odebrano.

Dariusz Bogucki, mój ojciec, żeglarz polarny

To archetyp mojego ojca, stary biały mężczyzna, który całe życie szedł. Jak byłam dzieckiem, ojciec był jeszcze młody, ale już wtedy był siwy, a poza tym dla dzieci wszyscy ludzie, którzy nie są dziećmi, są starzy.

Najpierw więc czytałam Odyseję.
Potem przez lata zbierałam informacje o Ahaswerusie, Żydzie Wiecznym Tułaczu. Legenda głosi, że był szewcem w Jerozolimie. Miał dom, który mu służył za warsztat, przy drodze prowadzącej na miejskie miejsce kaźni – Golgotę. Podobno Jezus idąc na Golgotę poprosił go o łyk wody. Odmówił. Idź swoją drogą, człowiecze, miał mu powiedzieć, a Jezus odparł, tak pójdę, ale i ty pójdziesz i nigdy nie ustaniesz. Zgodnie z legendą Żyd Wieczny Tułacz poszedł wtedy przed siebie i tak idzie dziś i po wsze czasy.
Markiz Bonifacy d’Oria był renesansowym bogaczem. Posiadał ogromne majątki na południu Włoch, a kiedy przystał do reformacji, zrezygnował z majątku, zabrał worek złota i cztery beczki książek i przez kilkadziesiąt lat wędrował po Europie, aż stary i ślepy dotarł do Gdańska, gdzie oddał swoje księgi Radzie Miasta Gdańska w zamian za rentę w wysokości jednego guldena miesięcznie. Zbiory markiza przetrwały do dziś w bibliotece Polskiej Akademii Nauk, tej, która ściana w ścianę sąsiaduje z liceum numer jeden w Gdańsku, czyli liceum, do którego chodziłam. Pisałam o nim przez wiele lat.
Alonso Quijano to Don Kichot, bohater, który wędruje po Hiszpanii, próbując pokonać Zło i zaprowadzić Królestwo Dobra. Trzeci zastępczy ojciec, zajmuje mnie od wielu lat. Na tym blogu jest o nim kilkaset wpisów.

Wszyscy wierzyli w Utopię, czyli miejsce bez miejsca. Ja też.


Wielu starych białych mężczyzn i nie mówcie mi, że Ahaswer, Żyd Wieczny Tułacz, był Żydem i wcale nie był biały, bo oczywiście w europejskim odczuciu, tak jak Jezus był białym człowiekiem, tak i inni osobnicy pojawiający się w Biblii, są umownie biali. Każdemu z tych mężczyzn oddałam wiele lat mojego intelektualnego życia, znacznie więcej niż kiedykolwiek poświęciłam jakiejkolwiek kobiecie, na przykład Nauzykai, która pojawia się tu nie bez przyczyny, ponieważ jest kobietą z Odysei, a przeczytałam o niej po raz pierwszy, gdy miałam siedem lat. Umiałam już czytać, leżałam chora w łóżku i kwękałam, że chcę coś do czytania, bo nic już nie mam. I rzeczywiście, przeczytałam już dawno wszystko, co było w naszej dziecinnej biblioteczce i wizja spędzenia w łóżku całego dnia bez książki była przerażająca. Ojciec wychodził do pracy, nie miał czasu na moje marudzenie, wszedł do swojego pokoju i wyjął z półki swoją ulubioną książkę, czyli Odyseję w przekładzie Jana Parandowskiego. I gdy teraz myślę o tym (a myślę o tym, uwierzcie mi, proszę, po raz pierwszy, teraz właśnie, pisząc do Was to, co piszę), to myślę, że wzorem tych wędrujących po świecie białych mężczyzn, którzy tak mnie przez całe moje życie zajmowali i o których mnóstwo napisałam, byli po równi Homer i mój ojciec. Zawsze myślałam, że zawdzięczam ojcu to, że sama wciąż i bez przerwy dokądś idę, jakby to było moje główne zadanie życiowe – iść. Dopiero teraz widzę, że zawdzięczam mu znacznie więcej, bo obsesję mojego życia, że idzie się po to, żeby znaleźć utopię, w Cervantesowskiej Baratarii, na Homerowej Scherii, wyspie Feaków, w Gdańsku albo na polarnej Wyspie Jan Mayen, do której ojciec dopłynął jako pierwszy polski żeglarz i bodaj czy nie drugi w ogóle. Przy okazji wyjaśniłam też sobie, niemal od niechcenia, dlaczego nieustannie czytam Prousta, dlaczego zajmował mnie Platon i skąd się wzięła moja wiara w magię wysp.

Idę i nic nie mam, aż dziwne, że nie jestem starym białym mężczyzną.

Fota Brigitte von Ungern-Sternberg

Kochaj bliźniego swego jak siebie samego

Zdjęcie z sieci

Aleksandra Puciłowska

Mówią w mojej Ojczyźnie, że stoją #muremzapolskimmundurem. Mówią, że ważny jest #szacunekdlamunduru. A ja sobie tak myślę, czy nie lepszy może byłby jednak #szacunekdlaczłowieka? Niezależnie od tego, czy ma na sobie mundur, stare łachmany czy jeszcze coś zupełnie innego…? Mundur i stare łachmany można ściągnąć – w każdym z tych wypadków kryje się za nimi człowiek. I to chyba jemu należy się szacunek i to jemu przypisujemy godność, do której ma święte prawo?

W mojej Ojczyźnie mówią też, że trzeba bronić granic Ojczyzny. Że trzeba stawiać mury i druty kolczaste. A ja tak sobie myślę, że przecież nie tak dawno świętowaliśmy rocznicę upadku pewnego muru. I że chyba historia nauczyła nas już wielokrotnie i to dość boleśnie, że stawianie murów niczego nie załatwia? One padną prędzej czy później. A groby tych, którzy przypłacili lub jeszcze przypłacą to życiem, pozostaną. Na jak długo wystarczą, by przypominać nam, że stawianie murów niczego nie załatwia…? Na ile wycenimy wartość tych ofiar? I czy ten drut kolczasty też stanie kiedyś gdzieś jako pomnik niechlubnej karty historii człowieczeństwa?

W mojej Ojczyźnie twierdzą też, że wedrzeć chcą się do nas siłą głównie terroryści i gwałciciele, bo to przecież „źli muzułmanie”. A ja czytam relacje z granicy tych, którzy starają się pomóc drugiemu człowiekowi. Nie tych, którzy stoją tam z armatkami wodnymi uzbrojeni po zęby, ale tych, którzy potajemnie nocą przynoszą ludziom do lasu jedzenie, picie i śpiwory. I widzę te zdjęcia tych dzieci, kobiet i mężczyzn którzy od tygodni koczują w środku lasu. I tak sobie myślę: to są ci terroryści..? To oni mają nam zagrozić? Czy zagrażają nam tak samo, jak porównywane już do najgorszych zbrodniczych ideologii osoby LGBT, które chcą zniszczyć polską rodzinę…? To czyli ja – lesbijka – będę niszczyć i terroryzować wraz z nimi Polskę i całą Europę…?

I na myśl przychodzi mi moja koleżanka z pracy – muzułmanka. Świetnie się z nią dogaduję, choć mamy zupełnie inny pomysł na życie. Ona doskonale wie, że mam dziewczynę, którą zawsze serdecznie pozdrawia i wie, że jestem ateistką o mocno sceptycznych poglądach w stosunku do religii każdej maści. Ja wiem, że ona modli się do Allaha. I nie przeszkadza nam to wspólnie śmiać się przy kawie. I przypomina mi się też Muhammad, od którego kupowałam w tym roku auto. I pamiętam, jak załatwił dla mnie z uśmiechem na ustach całą papierkową robotę bez dodatkowej opłaty, bo trzeba sobie przecież pomagać. Ale pamiętam też, jak w moim własnym kraju mówiono o mnie, że nie jestem człowiekiem. Że jestem ideologią. I widziałam Polaków lżących i plujących na innych, bo to „pedały”, z którymi najlepiej od razu „do gazu”. I tak sobie myślę, że zagrożenie czuję bardziej ze strony tych drugich właśnie. Ani moja koleżanka z pracy, ani Muhammad, ani spotykani na co dzień muzułmanie nie chcieli mnie zagazować. Obawiam się, że ci którzy organizowali jeszcze nie tak dawno pewien marsz w Warszawie, zrobiliby to z ogromną przyjemnością…

Mówi się też w mojej Ojczyźnie, że życie jest święte i trzeba go bronić aż od poczęcia. I tak sobie myślę, że skoro aż od poczęcia to chyba również i po narodzinach…? Czy życie Izabeli, której śmierć wstrząsnęła ostatnio całą Polską, nie było święte? Czy życie tych ludzi na polsko-białoruskiej granicy nie jest ważne? Jego nie trzeba bronić? Czy życie tysięcy osób nieheteronormatywnych, które spotykają się na codzień z dyskryminacją we własnym kraju nie jest warte, by go bronić…? Co mamy powiedzieć rodzicom tych młodych ludzi, którzy popełnili samobójstwo, bo nie mogli już tego wytrzymać? Tej dyskryminacji, przemocy psychicznej, często fizycznej? Jadu, który wylewa się na nich dzień w dzień, tylko dlatego że ktoś tak sobie wymyślił w imię swoich chorych przekonań i fobii…?

Wiele osób w mojej Ojczyźnie mówi też, że polityka ich nie dotyczy. Że się nie interesują, nie chodzą na wybory, bo i tak nic od nich nie zależy. I myślę sobie wówczas tak: ci, którzy są u władzy, znaleźli się tam nie tylko dlatego, że ktoś na nich zagłosował. Oni są tam również (a w zasadzie w dużej mierze właśnie dlatego), że ktoś inny na wybory nie poszedł wcale.

I wcale nie chodzi o to, by „interesować się polityką”. Wystarczy zainteresować się drugim człowiekiem – bo to właśnie ludzie ponoszą konsekwencje decyzji, które podejmuje władza.

I jeśli ktokolwiek myśli, że „polityka ich nie dotyczy”, to niech przypomni sobie tłumy ludzi na ulicach po śmierci Izabeli. To mogła być wasza siostra, córka, przyjaciółka.

Niech spojrzy w oczy rodzicom dzieciaków, które nie chciały już słuchać o tym, że „nie są ludźmi”, „że są zarazą” i wolały skoczyć z mostu. To mogło być Wasze dziecko. Niech pojadą z organizacjami humanitarnymi na polsko-białoruską granicę i poszukają w lesie dzieci, które nie rozumieją, dlaczego muszą tam koczować i marzą o ciepłym schronieniu i posiłku. Niech przypomną sobie wówczas polską historię – gdy to my, Polacy uciekaliśmy z naszego kraju przed komuną, prześladowaniami i niewolą. Nas nie pytano wówczas, czy dostaliśmy się do Niemiec, USA czy Kanady legalnie. Wyciągnięto do nas pomocną dłoń. Dziś to my możemy pomóc.

Jestem córką mojej Ojczyzny – Polski. Kraju uchodźców, migrantów i bolesnej historii. Uczmy się z niej. Ona od zarania dziejów pokazuje nam, że nie liczy się ani wyznanie, ani kolor skóry, ani orientacja seksualna ani światopogląd. Liczy się człowiek. Tylko i wyłącznie.

Świat stanie się lepszy, jeśli zamiast munduru czy koloru skóry lub orientacji seksualnej będziemy w drugim widzieć człowieka.

Jezus też był uchodźcą.Ten fakt jest chyba wart przypomnienia w kraju, w którym tak wielu deklaruje przynależność do Kościoła katolickiego. Ja do niego nie należę, ale przesłanie Jezusa, by miłować bliźniego jak siebie samego, zrozumiałam bardzo dobrze. Czas, by zrobili to także jego wyznawcy. I nie zapomnieli przy tym, że Jezus nie stworzył listy osób, których uznać można za owych „bliźnich”. On widział bliźniego w każdym napotkanym człowieku.

Łucja, jedna z 800 tysięcy (1)

Łucja Fice

18 lat na saksach

2004 rok to rok nowej emigracji z przyczyn ekonomicznych. Problemy z nią związane przerosły i oczekiwania samych emigrantów, i możliwości ich rozwiązania przez polskie władze. Sama jako kobieta w wieku 52 lat, bez pracy i możliwości jej otrzymania, mimo usilnych zabiegów i dobrego wykształcenia, zmuszona zostałam do wyjazdów z kraju na wiele lat. Osiemnaście lat spędziłam po części w Walii, Anglii i Niemczech. W roku 2016 pracowałam jako opiekunka w Passau, w Niemczech, gdy nagle umarł mój mąż. Do jego śmierci nie zdawałam sobie sprawy z psychologicznych konsekwencji mojej decyzji. A przecież, jak wszyscy „późni” emigranci, stanęłam przed koniecznością budowania nowej tożsamości kulturowej. Mieliśmy ustabilizowane życie w Polsce, nie byliśmy już bardzo młodzi, opuściliśmy kraj w poszukiwaniu pracy, a często możliwości leczenia dla nas samych – w Polsce brakuje pieniędzy na leki, na leczenie ‘”twardych chorób”. Liczą się też potrzeby rodziny, auto, mieszkanie, kształcenie dzieci lub, i to już jest wystarczający powód wyjazdu – chęć zapewnienia rodzinie w Polsce godnego utrzymania.

Jestem kobietą, żoną, matką, babcią, na dobre i złe w przyzwyczajeniach i zachowaniach ukształtowaną przez Polskę. Nagle zmieniły się realia, znalazłam się w nowej rzeczywistości kulturowej, zmuszona do asymilacji z obcym środowiskiem. Emigracja czy saksy, nieważne, mają swoje blaski i cienie. Jak wszystko na tym świecie, bo nic nie jest białe i nic nie jest czarne. W Niemczech czuję się jak w szkole, w której uczą mnie na nowo prasować, układać, sprzątać, czyścić, gotować – ale po niemiecku. W wieku emerytalnym ma się już całkowicie sprecyzowany sposób postrzegania świata rzeczywistości, dlatego proces przystosowywania się nie jest bezbolesny, ta cała koherentność z rodziną, do której się trafia.
Byłam jedną z wielu Polek w tym zimnym świecie bezwzględnego dobrobytu. Zależało nam, by postrzegano nas jak osoby równe, które mają, tak samo jak gospodarze, jednakową wartość i są równe wobec prawa. Nie chcemy jednak udawać Walijek, Angielek czy Niemek. Nie chcemy kreować fałszywego obrazu Polki, nie chcemy wyrzekać się własnej tożsamości. Świadomość korzeni, to wartość największa i nic nie może jej stać na przeszkodzie. My, Polki, na szczęście, mamy poczucie własnych korzeni, własnej wartości, umiemy zachować równowagę pomiędzy własną tożsamością z całym polskim bagażem tradycji, a koniecznością dopasowania się do nowej kultury. Polak musi umieć wszystko. I to jest PRAWDA.
Ale są jeszcze „oni”.

W wielu domach czułam się cieniem, zaledwie mijanym przez rodzinę.

Praca, jak praca, ale zmuszanie nas na siłę do przyjmowania obcych tradycji, zwyczajów, obyczajów i ceremoniałów panujących w domach podopiecznych, pomimo wspólnych europejskich tradycji, często przerasta siły opiekunów. Bez zdolności kognitywnych, kompatybilnych nie byłybyśmy w stanie wykonywać tej pracy.

Ale była i inna strona tej pracy – empatyczna. Te wyjazdy nauczyły mnie szacunku do życia, bo były bramą do nowego świata, świata cierpienia i ludzkiej egzystencji.

Te doświadczenia prowadzą do rozchwiania osobowości, wywołują poczucie zagubienia, wyobcowania, bezdomności. I w Anglii, i w Niemczech można spotkać tę ksenofobię, myślenie antyhumanitarne. Widziałam sytuacje wyrzucanie opiekunek za drzwi. Nasze życie było niepewne, a nierzadko też biedne. Bywało, że mieszkałam w bezgranicznie nędznych warunkach. Pracowałam nawet po 300 godzin miesięcznie. Doświadczałam dyskryminacji, odczuwałam na własnej skórze fakt, że postrzega się nas Polaków jako nędzarzy.

Czy to śmieszne, taki brytyjski żart?

– Dlaczego z Wysp Brytyjskich zniknęły łabędzie?
– Polacy je zjedli.

Wykonujemy tę pracę, bo wśród miejscowych nie ma chętnych do tej pracy, jak zresztą do każdej innej ciężkiej pracy. ”Niech pracują emigranci, my wolimy korzystać z socjalu”, tak mówią.
Opiekunka-niewolnica, maszyna do pracy.

Dlaczego? Dlaczego tak musi być?
– Bo Polska to macocha, jak powiedziała mi matka czworga dzieci, tak jak ja wracająca z Niemiec do domu.
Opiekunki wyjeżdżają za pośrednictwem polskich agencji, ale agencje te tylko pośredniczą na rynku pracy i wysyłają Polki nie przygotowane, często nawet bez znajomości języka. Kobiety wyjeżdżają bez żadnego przeszkolenia, nie mając pojęcia o pracy z ciężko chorymi seniorami. Często się zdarza, że jesteśmy dyskryminowane i poniżane, przez nich i przez ich rodziny. Często zadaję sobie pytanie – czy to nowy „rasizm”?
Kim jesteśmy my Polki, opiekunki w Niemczech?

Nie wszyscy znają „nędze” życia opiekunek. Widzą tylko „blaski”: pieniądze. No cóż! Powiedziałabym raczej, to nie „blaski”, to błysk zaledwie. Ta radość z możliwości zarabiania pieniędzy, jedyny powód do zadowolenia. Wspomaganie finansowo rodziny. Ale i to świat zewnętrzny usiłuje nam obrzydzić. W Polsce spotyka nas zawiść, na obczyźnie – pogarda. Nieudacznicy, żebracy. Nasłuchałam się o „biednych Poloczkach” przyjeżdżających do Niemiec po kasę. Tak, musimy przyjeżdżać po kasę, ale nie – nie jesteśmy nieudacznikami.

Po 18 latach pracy mogę powiedzieć, że na szczęście w naszej doli nastąpiła jednak pewna poprawa. Trochę lepsza jest integracja pracowników z Polski, trochę lepiej niż kiedyś informuje się nas, w jakie warunki jedziemy, do jakiego domu, do jakiego kraju, w jakim społeczeństwie się znajdziemy. Gdy wyjeżdżałam 18 lat temu, nie miałam o tym zielonego pojęcia.

Mój apel do wszystkich instancji administracji państwowej, samorządowej w Polsce.
– Nie wysyłajcie kobiet, matek żon, babć, żeby na obczyźnie dorabiały do głodowych emerytur, nie skazujcie „starych drzew”, tych, których się już nie przesadza, na wyobcowanie. Nigdy my nie staniemy się nimi. Chcemy pracować u siebie. Jesteśmy mocne, ale obczyzna niszczy. Nie wyganiajmy kobiet z domów. Chrońmy kobiety, które już tyle lat przepracowały w Polsce. Trzeba tworzyć nowe miejsca pracy, tak, by młodzi mogli wracać. Sama mam dwie córki, które kształciły się na już na zachodnich uniwersytetach i nie myślą wracać.”Do czego?”- mówią. Ich praca wspomaga teraz tamtejszy budżet. I tak myślą cztery miliony młodych Polaków, którzy urządzają sobie życie w Europie i na świecie.

Myślę o integracji, o równym traktowaniu, o tym, że tak bym chciała, aby Unia Europejska stała się naprawdę naszym wspólnym Domem.

Obraz emigracji i saksów w Niemczech przedstawiłam w moich powieściach.

Łucja Fice, jedna z ośmiuset tysięcy opiekunek

Wspomnienia o Maryli (13)

Magdalena Ciechomska

Przywołując w pamięci moje rozmowy z Marylą uświadamiam sobie, że większość z nich pozostała niedokończona. Pewnie dlatego, że choć miałyśmy w pewnych sprawach podobne poglądy, to nie zawsze się zgadzałyśmy. Czasami miałam wrażenie, jakby Maryla była tym zaskoczona. Dotyczyło to zwłaszcza tematów kobiecych i feministycznych. Powracał w naszych rozmowach problem aborcji, najtrudniejszy pod względem etycznym. Zasadniczo obie byłyśmy za prawem do wyboru. Jednak, gdy temat zaczynałyśmy – mówiąc językiem młodzieży – rozkminiać, ujawniały się różnice w poglądach. Pamiętam, że jeszcze przed narodzeniem Jaśka, w czasach, gdy pod wpływem Maryli analizowałam z feministycznego punktu widzenia literacki wizerunek kobiety i matki w polskiej literaturze, zwróciłam uwagę na motywy łączące stale macierzyństwo z cierpieniem. Czułam wówczas głęboki sprzeciw wobec takiego wzorca kulturowego, wiedząc oczywiście o tym, w jaki sposób jego geneza wiąże się z tematem martyrologii i mesjanizmu narodowego. Później, gdy ujawniła się niepełnosprawność naszego syna (a stało się to między trzecim a piątym rokiem jego życia), temat, który traktowałam w kategoriach czysto symbolicznych, wrócił do mnie w wymiarze realnego, życiowego doświadczenia, pozbawionego wszelkich kontekstów historycznych i kulturowych. Bo oczywiście fakt, że moje dziecko jest niepełnosprawne stanowi rodzaj cierpienia. Jednak nie przekreśla ono ani miłości macierzyńskiej (rodzicielskiej), ani nie unieszczęśliwia. Jak powiedziała Iwona Hartwich, przywódczyni protestu rodziców i opiekunów niepełnosprawnych dzieci: „Nasze dzieci nie są dla nas problemem…”

Wciąż niepokoi mnie pytanie, czy w związku z prawem kobiety do wyboru, prawo do życia osoby z niepełnosprawnością nie staje się ambiwalentne? Ten rodzaj pytań stawiałam Maryli, która miała tu od razu obraz naszego syna a swojego bratanka. I nie znajdowała, bo nie mogła znaleźć, gotowych odpowiedzi. Np. kiedy zapytałam ją, co sądzi o postawach, jakie pojawiły się we Francji, gdy niektóre media pokazywały uśmiechnięte, szczęśliwe dzieci z zespołem Downa i ich szczęśliwych rodziców. To wywołało sprzeciw działaczy „pro choice”, bo, rzekomo, mogło wzbudzać poczucie winy u kobiet, które zdecydowały się na aborcję. Maryla, po namyśle, zgodziła się ze mną, że było to ze strony organizacji „pro choice” zdecydowanie zbyt daleko posunięte działanie propagandowe.

Gdy się ma w rodzinie niepełnosprawne dziecko, zwłaszcza, gdy się jest jego rodzicem, ale także wtedy, gdy po prostu obserwuje się z bliska jego rozwój, jasne staje się pytanie o zależność między wolnością a powinnością. Pojawia się cały szereg pytań, na które nie zawsze wystarcza odpowiedź z perspektywy rodzicielskiej, matczynej miłości. Maryla mogła oglądać nas, rodziców w różnych sytuacjach. Wtedy, gdy dawaliśmy sobie radę i wówczas, gdy doświadczaliśmy całkowitej bezradności. Także wtedy, gdy popełnialiśmy błędy, gdy traciliśmy siły i cierpliwość. Gdy doświadczaliśmy bycia rodzicami niedoskonałymi. Jestem głęboko przekonana o tym, że te doświadczenia były bardzo ważne dla niej, właśnie jako feministki.

Maryla lubiła też przywoływać postać włoskiej lekarki, Gianny Beretty Molla, świętej kościoła katolickiego. Była ona dla niej przykładem wolnego, w pełni świadomego wyboru, wynikającego nie tylko z wiary, ale też popartego wiedzą medyczną. Zgadzałyśmy się w jednym: że był to wybór heroiczny, który musi być dokonany w wolności i nie może być wymuszony przez prawo. Nasze poglądy różniły się tym, że Maryla popierała nieograniczone prawo do aborcji, ja natomiast byłam i jestem zwolenniczką prawnego kompromisu.

Kiedy w Sejmie RP przegłosowano ustawę zaostrzającą prawo aborcyjne, opowiedziałam się po stronie protestujących kobiet. Oczywiście wiem, że Maryla też stanęłaby po tej stronie. Ale też jakoś nie potrafię utożsamić się z postawą Kai Godek, pomimo, że jest ona matką niepełnosprawnego dziecka. Nawet jeśli rozumiem jej argumenty, to w kontekście całej działalności organizacji Ordo Iuris, którą reprezentuje, brzmią one dla mnie fałszywie. Nie można bowiem bronić dzieci, będąc wrogiem ich matek.

* Gianna Beretta Molla (1922-1962) – włoska lekarka, matka trojga dzieci, która zdecydowała się urodzić czwarte dziecko, mimo iż lekarze poinformowali ją, że donoszenie ciąży będzie dla niej oznaczało śmierć z powodu włókniaka macicy; święta Kościoła katolickiego.

Wielce Szanowny Św. Tomaszu

Pewno wiesz, jak wielki wpływ wywarłeś na stosunek katolików do zwierząt i reszty pozaludzkiego stworzenia twierdząc, że natura jest po to, aby służyć człowiekowi; zwierzęta są nierozumne, a więc nie mają duszy nieśmiertelnej tylko zmysłową; że człowiek może je wykorzystywać, i, wprawdzie nie powinien krzywdzić, ale to tylko dlatego, że to niedobrze odbija się to na nim samym. Minęło ponad 750 lat, a Ty mówisz do nas nadal, z obowiązującego obecnie Katechizmu Kościoła Katolickiego. W nauce miałbyś największy ze wszystkich autorski impact factor. Szacunek!

Sprawa naszego stosunku do zwierząt mieści się w części Katechizmu omawiającej przykazanie 7, w odniesieniu do „poszanowania osób i ich dóbr”; są więc zwierzęta nadal, tak jak chciałeś, naszym dobrem i własnością. Trochę się dziwimy, gdyż w wielu miejscach Pisma Świętego czytamy, że należą do Boga — i w opisie stworzenia, i choćby tutaj, u Psalmisty: “Nie przyjmę cielców z twego domu ani kozłów ze stad twoich. Bo moje są wszystkie leśne zwierzęta, stada na górach i woły. Znam wszystkie ptaki powietrzne, a polna zwierzyna jest moja.”  (Ps 50, 10-15). A także tutaj: „Do Pana, Boga twojego, należą niebiosa najwyższe, ziemia i wszystko, co jest na niej” (Pwt 10, 14). 

Miejsca i sytuacji zwierząt w najnowszym wydaniu Katechizmu z 1992 roku nie zmienił, Tomaszu, nawet czuwający nad jego zawartością wybitny teolog naszych czasów — kardynał Józef Ratzinger. Choć potem, już jako Papież mówił, że: „[…] gdziekolwiek Słowo Stwórcy było właściwie rozumiane, gdziekolwiek życie było przeżywane z odkupieńczym Stwórcą, ludzie starali się ratować stworzenie, a nie je niszczyć. […] całe Stworzenie jęczy w bólach rodzenia z powodu niewoli, której zostało poddane, oczekując objawienia się synów Bożych: poczuje się wyzwolone, gdy stworzenia, mężczyźni i kobiety, którzy są dziećmi Bożymi, będą je traktować zgodnie z Bożą perspektywą. Wierzę, że właśnie to możemy dzisiaj ustalić, jako rzeczywistość.” Od prac nad Katechizmem minęło wiele lat; może wtedy nie poświęcił tej sprawie dość uwagi, a może jeszcze nie wiedział w pełni, co robi ze zwierzętami współczesny człowiek? Potem mówił przecież, że: „[…] produkcja przemysłowa – […] ta degradacja żywych istot, zamienionych w towar, rzeczywiście wydaje mi się sprzeczna ze stosunkiem człowieka do zwierzęcia, jaki przewija się w Biblii”.

Katechizm wymaga wprawdzie od nas, katolików, „poszanowania integralności stworzenia”, ale nie bardzo rozumiemy, co to słowo „integralność” ma znaczyć, skoro zaraz potem mówi za Tobą, Tomaszu, że zwierzęta „są z natury przeznaczone dla dobra wspólnego ludzkości”, a granice panowania człowieka nad stworzonym światem „określa troska o jakość życia bliźniego, także przyszłych pokoleń”. Integralność to według nas „nienaruszalność”, „spójność”. Jaka to integralność stworzenia, skoro można ją naruszać, i to tylko dla dobra człowieka? Co znaczy dziś „jakość życia bliźniego”?

Kilkaset lat po Tobie, rozumiemy coraz wyraźniej, że jesteśmy tylko częścią stworzonego świata — choć fakt, że częścią bardzo szczególną. Nie jesteśmy jednak ponad nim. Wiemy też, od podobnych do Ciebie wielkich uczonych, których rozumność jest darem Ducha Świętego, że my, ludzie, należymy do świata ożywionej natury, z którego według niepojętego planu Boga wyewoluowaliśmy. I to nie tylko nasze ciało, ale i umysł — a też, jak ostatnio zaczynamy rozumieć, zdolność empatii, moralnej refleksji, samoświadomość. Już minie niedługo 10 lat, jak uczeni z ważnego ośrodka nauki w Cambridge wydali deklarację o istnieniu świadomości u zwierząt, potwierdzając podobieństwo emocjonalnych i świadomych stanów wśród ptaków, ssaków, głowonogów i człowieka. 


św. Tomasz z Akwinu (zm. 1274) obraz Juana de Peñalosy (1579-1633)

Oczywiście, nie mogłeś o tym wiedzieć w XIII wieku, czytając opisy zwierząt w Fizjologu, w Liber de natura rerum Tomasza z Cantimpré, czy w De animalibus swojego wspaniałego nauczyciela Alberta Wielkiego. Może też przeglądałeś jakieś bestiariusze? Na obrazie Juana de Peñalosa widzę, że miałeś psa. Ale z pewnością, kiedy tworzyłeś swoje wielkie Dzieło mogło brakować Ci czasu, abyś mógł go lepiej poznać, zrozumieć.

Nie tylko teoria ewolucji, ale cała ogromna już dzisiaj wiedza o rozumności zwierząt — o ich psychice, o tym, jak się komunikują, że wiele z nich żyje społecznie, czyli kieruje się pewnymi zasadami i że nie są one tylko instynktem — nie była Ci dostępna. Żałuj. Za to Ciebie zachwycała hierarchia bytów Arystotelesa, myśl Świętego Augustyna.  Rozumiemy, nadal są w naszej opinii gigantami. 

Dziwi nas jednak, że postawiłeś zwierzęta poza moralnością człowieka, uznając właśnie rozumność jako kryterium. Czy nie było, Tomaszu, w Twoich czasach ludzi nierozumnych, umysłowo niepełnosprawnych, chorych na demencję, upośledzonych, ale i małych dzieci? Byli, i z całą pewnością podobnie jak zwierzęta nie rozeznawali swoich powinności, ani nie odpowiadali za swoje czyny — jeżeli to przyjmiemy za warunek zachowań moralnych. Czy ich nierozumność oznaczała, że można było się wobec nich zachowywać nieetycznie? Czy można było za Twoich czasów takich ludzi krzywdzić, zamknąć w klatkach, piłować im zęby, podcinać ścięgna, aby się nie ruszały, krępować, upokarzać, trzymać w ciemnościach, żywcem gotować, ćwiartować? Tego i teraz nie wolno robić człowiekowi, ale tych i innych okrucieństw doświadczają miliardy zwierząt. I my, Tomaszu, wprawdzie już wiemy, że są  r o z u m n e   i   c z u j ą, ale wciąż na to pozwalamy. Twierdziłeś, że rozumność jest tak naprawdę emanacją duszy. Cóż, nasza wiedza i wieki doświadczeń nie pozwalają nam zbyt łatwo wyrokować, co to jest dusza, jakie ma właściwości i jaki byt ją posiada. Im więcej się wie o świecie materialnym, tym trudniej o kategoryczność w sprawach metafizycznych.

W toku dziejów wymyśliliśmy natomiast, że to nie poziom rozumności żywych istot decyduje o tym, jak się wobec nich mamy zachowywać, ale to, czy można je skrzywdzić, zadać ból. A o bólu i jego rozmaitych rodzajach wiemy już tyle, że byś nie uwierzył! Wiemy też na pewno, że zwierzęta go czują.  

Ale, jeszcze o tej wyższości człowieka. Czy nie dał Ci, Tomaszu, do myślenia Kohelet, kiedy mówił: „…to samo tchnienie ożywia ludzi i zwierzęta. Człowiek więc nie przewyższa zwierzęcia, lecz wszystko jest marnością. Wszystko zmierza do tego samego miejsca: wszystko powstało z prochu i wszystko do prochu znów wraca. Skąd wiadomo, czy tchnienie istot ludzkich wznosi się do góry, a tchnienie zwierząt schodzi na dół, do ziemi?” (Koh 3, 19-21). Są i inne słowa, które mówią o podobnej kondycji ludzi i zwierząt, na przykład: „Ludzie i zwierzęta, bydło i trzoda, niech nic nie jedzą, niech się nie pasą i wody nie piją. Niech się obloką w wory i niech żarliwie wołają do Boga.” (Jon 7b-8a) Ciekawi nas, dlaczego uznałeś, że zwierzęta są gorsze, że bez reszty umierają? Skąd miałeś pewność, Tomaszu, że wymyślone, wyewoluowane przez Boga z takim „artyzmem” zwierzęta nie mają z Nim jakiejś komunikacji, nie dostąpią zbawienia, skoro Jezus wszystko pojednał ze sobą, a i Święty Jan w swojej wizji wszystko, co istnieje na ziemi i w niebie, widział wokół Tronu Baranka? (Ap 5,13). Ale tu muszę Cię pocieszyć. Nawet współcześnie niektórzy wybitni myśliciele mają podobną do Twojej pewność. Niestety, to się potem utrwala w potocznej percepcji i owocuje w niedobrych czynach ludzi.

Musisz wiedzieć, Tomaszu, że jednak niektórzy, wprawdzie wciąż nieliczni, współcześni nam teologowie, ale też nasz obecny papież Franciszek, podważają pogląd, jakobyśmy mogli robić ze zwierzętami, co chcemy. Wielu innych jednak próbuje ośmieszyć próby prawnej ochrony zwierząt, uzasadniane także wiarą, budując obronne mury. 

Nie, nie uważamy, że zwierzęta są podmiotem zachowań moralnych, ani że są w stanie budować z człowiekiem wspólnotę etyczną. Wystarczy, że będą przedmiotem naszej etyczności i solidarności. I nie jest też tak ważne, czy i jaką mają duszę, jaką dokładnie samoświadomość. Wystarczy nasza  świadomość, że cierpią przez człowieka, żeby stanąć w ich obronie. Wszystkich. Otwarcie i konkretnie. 

Niestety, Tomaszu, nasz Katechizm wciąż mówi Twoimi słowami: o służebności niemających duszy nieśmiertelnej zwierząt, i, jak to bywa ze słowami, tworzą one rzeczywistość, usprawiedliwiają. Zmieniło się wszystko: sytuacja zwierząt, nasza wiedza o nich, nasza duchowość, a Twoje słowa, zamrożone w doktrynie Kościoła, trwają. 

Wybacz, Tomaszu — z całym szacunkiem dla Twojego intelektu — przyszła pora, aby wyjąć moralność katolików w odniesieniu do zwierząt z teologicznej zamrażarki. Ogrzać współczuciem.
Z pewnością się nie obrazisz. 

Czekam z niecierpliwością na odpowiedź, a wraz ze mną wielka liczba, zwłaszcza młodych, szukających Boga ludzi.

Z wyrazami szacunku,

Barbara Niedźwiedzka z Grupy Kongresowej „Troska o stworzenie”