Prowincjonalne Theatrum Mundi 1

Stefan Andrzejewski

Jest wiosna 1990 roku. Już za miesiąc matura! Wszystkich trzydzieści czworo uczniów klasy czwartej humanistycznej miejscowego liceum zajmuje stanowiska bojowe przed mającą się rozpocząć lekcją języka polskiego. Uczniowie klasy humanistycznej mają poczucie misji i mocno zakorzenione przekonanie o swojej wyjątkowości. Wszak przed czterema laty, na pierwszej lekcji polskiego, Pani Polonistka zakomunikowała im tonem nie znoszącym sprzeciwu: «Wy, klasa humanistyczna, macie być elitą intelektualną tego miasta, od was będzie się wymagać więcej niż od innych!»

Trzydzieści lat poźniej, w Polsce Anno Domini 2020, tego typu stwierdzenie zabrzmiałoby śmiesznie. Ale wiosną roku 1990 w całym mieście wojewodzkim – dodajmy, iż stało się nim ono dzięki reformie administracyjnej towarzysza Gierka; dziś nie miałoby szans na taki status – było tylko jedno liceum ogolnokształcące. Trzeba będzie czekać jeszcze kilka dobrych lat, zanim każde Pierdziszewo Dolne dorobi się swojej wyższej szkoły zawodowej, w sąsiednim Pierdziszewie Górnym powstanie prywatny uniwersytet, zaś licea i technika zaczną hurtowo produkować maturzystów.

Na razie jeszcze uczniowie klasy czwartej humanistycznej podtrzymują przekonanie o swojej elitarności. Nie zmienia to jednak faktu, że prawie nikt nie jest dzisiaj przygotowany do zajęć. Trwają wszak kolejne Miejskie Spotkania Teatralne. Jako elita intelektualna tego miasta wszyscy humaniści mają przecież wykupiony karnet na cały tydzień teatralnego maratonu. Wczorajszy spektakl zakończył się późnym wieczorem, po nim odbyło się jeszcze spotkanie z artystami. Uczniowie mieszkający w okolicznych wioskach wrócili do domu grubo po północy, by rano o szóstej wsiąść do autobusu, który zawiezie ich do szkoły.

Na szczęście Pani Polonistka to też miłośniczka teatru i aktywna uczestniczka tego święta sztuki, które zawitało do prowincjonalnego miasta. Łatwo daje się więc wciągnąć w dyskusję wokół przedstawienia. Pani Polonistka robi dobrą minę do złej gry: udaje, że to nie ona dała się uczniom odciągnąć od ćwiczeń z fonetyki i fleksji, ale że sama narzuciła teatralny temat.

Dyskusja jest tak żywiołowa i pasjonująca, że prawie nikt nie słyszy dzwonka oznajmiającego przerwę… Uczniowie czwartej klasy, jako humaniści, niewiele mają do czynienia z naukami ścisłymi. Ale w takiej chwili uświadamiają sobie, na czym polega teoria względności, którą ich koledzy z klasy matematyczno-fizycznej mieszczą w jednym paluszku. Bo jak inaczej wytłumaczyć fakt, że czterdzieści pięć minut fonetyki ciągnie się jak flaki z olejem, zaś tak samo długa lekcja o teatrze biegnie szybko i pozostawia po sobie niedosyt?

Tak wygląda cały szkolny tydzień. Z dnia na dzień, z przedstawienia na przedstawienie, energia, jaką przekazują twórcy poszczególnych spektakli, kumuluje się i gęstnieje.

Każdy uczeń i każda uczennica widzi już oczyma wyobraźni swoją przyszłość, oczywiście zwiazaną z teatrem. Jeśli nie aktorstwo, to reżyseria, albo przynajmniej teatrologia. Uczniowie klasy humanistycznej mają poczucie misji i mocne przekonanie o swojej wyjątkowości: już niedługo zdobędą rząd dusz!

*

Jest wiosna 2020 roku. Za miesiąc trzydziesta rocznica matury. Z trzydziestu czterech absolwentów klasy humanistycznej na zjazd rocznika dojechało, z różnych stron Polski i świata, około dwudziestu osób. Inni nie dotarli «z przyczyn obiektywnych», wśród nich piszący te słowa. Ale udało się nawiązać kontakty, niektóre przerwane na długie trzydzieści lat, odświeżyć szkolne przyjaźnie.

Piszący te słowa okłamałby Czytelnika, gdyby powiedział, że wszyscy odurzeni sztuką teatralną uczniowie klasy humanistycznej z roku 1990 poszli w kierunku, o którym przed laty skrycie marzyli. Chociaż… jest w ich gronie jedna producentka filmowa, dość dobrze znana w kraju, do którego wyemigrowała, są dwie osoby, które po ukończeniu teatrologii żyją z recenzji teatralnych. Przeważają w tej grupie jednak sami humaniści: nauczycielki języka polskiego, historii, języków obcych; jest wzięta pani adwokat, pan prokurator tropiący groźnych przestępców, jest kilku biznesmenow i jeden duchowny należący do dominującego w Polsce wyznania.

Ostatni z wymienionych, piszący te słowa, po ukończeniu szkoły chyba ani razu nie był już w teatrze; teatru telewizji nie licząc. Wiele mu jednak z tamtej fascynacji pozostało. Liturgia to też w pewnym sensie teatr – kombinacja słowa, gestów, światła, rekwizytów, muzyki, scenografii i kostiumów. To także podział na scenę i publiczność. Czasem to teatr jednego aktora, czasem monumentalne przedstawienie z dużym rozmachem. Niedoszły nasz aktor wie, że słowo, które wypowiada ze sceny, musi być słyszane nawet w ostanim rzędzie; że musi być zsynchronizowane z gestem; że jeśli «bierzcie i pijcie», to trzeba podnieść kielich w tym właśnie momencie, ani sekundy wcześniej, ani sekundy później.

Co jeszcze zapamiętał duchowny ze szkolnych doświadczeń z teatrem? Że trzeba zagrać swój spektakl tak samo dobrze dla wypełnionej po brzegi sali, jak i dla jednego widza. Owszem, czasem jest to nie tylko spektakl jednego aktora, ale też jednego czy dwóch widzów…

A rząd dusz? Chyba aż takich ambicji nie żywi nasz bohater: pamięta, że ma nad sobą Reżysera. Jemu pozostawia wgląd w ludzkie serca i sumienia.

Jednak zawsze staje nasz ksiądz ex-humanista przed publicznością z pewnym drżeniem. Bo wie, że słowo – ale także Słowo – ma wielką moc: może uleczyć, może też i zabić. Może dać nadzieję, albo jej na zawsze pozbawić.

*

Wielu rzeczy, trzydzieści lat po maturze, nasz bohater już zapomniał. Ale pamięta słowa wiersza, który często mu przychodzi na myśl, gdy ogarnia go zwątpienie w to, czy jego teatr jest jeszcze komuś potrzebny:

Ta drabina to schody do nieba,
a ta miska pod schodami to księżyc.
Tamten miecz to zwyczajny pogrzebacz,
a z garnków są hełmy rycerzy.

Ale kto w te czary nie uwierzy?

To jest teatr.
A teatr jest po to,
żeby wszystko było inne niż dotąd.
Żeby iść do domu w zamyśleniu,
w zachwycie.

I już zawsze w misce księżyc widzieć…

6 thoughts on “Prowincjonalne Theatrum Mundi 1”

  1. Taaak… Ja w tym samym czasie żyłem w mieście, które nawet miana powiatowego nie posiadało (bo i powiatów wówczas nie było) – choć teraz już takowe dzierży. I też uczęszczałem do jedynego liceum w mieście. Ale nam z zimnym realizmem mówili, że kuźnią elit jest klasa biologiczno-chemiczna: zgromadzenie przyszłych lekarzy i w ogóle. To się generalnie sprawdziło! Byłem uczniem “biol-chemu”. Czyli świetlana przeszłość? Niezupełnie. Mieliśmy świetnego polonistę. Zostałem humanistą – czyli, że o elicie mowy nie ma. Dobrzy poloniści to trucizna działająca podstępnie😎. Pozdrawiam!

  2. Ciekawe, ja wyrastałam pokolenie wcześniej, w mieście i wówczas,i dziś, i bez przerwy wojewódzkim, chodziłam do najlepszego (ponoć) liceum, do klasy łacińskiej (co by się na czasy późniejsze wykładało jako klasa humanistyczna), polonistkę miałam cudowną, ale o elitach nikt nam nic nie mówił, a jak po maturze pojechałam do miasta od zawsze i zawsze wojewódzkiego na studia, to nas, studentów archeologii, zgaszono w marzeniach o byciu elitą niemal na starcie. Od razu na początku, kiedy już starsi studenci zdążyli poinformować nas, że o pracy w zawodzie to nie mamy co marzyć, koleżanka zapytała naszego opiekuna roku, po co nas przyjęto na studi (a było nas 10 kandydatów na jedno miejsce), skoro nie będzie dla nas pracy i skończymy jako sprzedawcy w kiosku? Opiekun, który był jak się zdaje głównym partyjnym na wydziale, odparł beztrosko: bo może Polskę Ludową stać na to, żeby mieć wykształconych sprzedawców w kioskach.

  3. Ale ja właściwie chciałam o czymś innym, a mianowicie zwracam uwagę szanownych Czytelników, że cytat kończący dzisiejszy wpis, plasuje co najmniej ten post, a być może i autora ” w ogólności” do kategorii Barataria i Baratarystyka. O radości!

  4. Zacytowany, to piekny wiersz Joanny Kulmowej, ktorej marzenia sie jakoby, (choc troszke inaczej 😅) spelnily:
    “”oto co mi się marzy: ujrzeć z powrotem maski zamiast twarzy”… Napisała ją Kulmowa, przyjaciółka moja i poetka grubo niedoceniana, z którą nie wiem, czybym Cię poznała, może zresztą tak… – pisała Wisława Szymborska w liscie do przyjaciela.
    T.Ru

  5. teatr, ach teatr, czym byloby zycie bez teatru?! i czym bylby teatz bez zycia?!

    no to szkoda, ze nie byl juz Pan “po ukonczeniu szkoly chyba juz ani razu w teatrze”. prosze nadrabiac zaleglosci, szczegolne te alternatywne, bo teatr panstwowy to teraz… ech… narracja nie taka. brakuje nam Dejmkowskich “dziadow”!

    zaskoczylo mnie jednak stwierdzenie, ze “liturgia to tez w PEWNYM SENSIE teatr” (podkr. moje – wiadomo kto). studiowalem teatr, mialem tez epizod z jezuitami, i nauczylem sie, ze liturgia JEST teatrem. swietym teatrem. jeszcze u starozytnych grekow swieto teatru – wszak u podstaw jako cos boskiego, dla bogow – bylo doslownie swietem, teatrem i “msza” jednoczesnie. na oltarzach skladano ofiary i dary bogom, po czym wykorzystywano je w teatrze, a pozniej – w komediowych swietach bacchusa – takze do orgii. sacrum i profanum wspolistnialy, byly realne i namacalne – to teatr stwarzal im te mozliwosc. “bogowie zeszli z olimpu”, jak pisala wielka znawczyni biblii i dawych epok, prof. Anna Świderkówna. dopiero chrzescijanstwo oddzielilo sakrum od profanum, zabronilo orgii na oltarzach i ekstatycznego wielbienia boga, zakuwajac wiernych w kajdany, oskarzajac o bluznierstwo, czary i herezje, a z seksu czyniac owoc zakazany, sluzacy li tylko prokreacji i centrum siedliska szatana.

    i jeszcze jeden autorytet: prof. Dariusz Kosiński w swojej ksiazce “Teatra polskie. Historie” w czesci o “Teatrze swiat” dokladnie analizuje teatralnosc Koscielna, i to nie tylko teatralnosc samej liturgii mszy, ale wlasnie “calosci” – od chrztu po pochowek.

    więcej o teatralizacji polski mówilem tu: https://www.deutschlandfunkkultur.de/wie-das-theater-in-die-polnische-gesellschaft-wirkte.1270.de.html?dram:article_id=228180

    pozdrawiam
    wiadomo kto 🙂

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.