Ewa Maria Slaska

Latem 2021 roku Konrad Kozaczek i ja stworzyliśmy Polkopedię, funkcjonującą online Encyklopedię Polek Za Granicą. Dodam tu od razu dwa ograniczenia – interesują nas Polki, które żyły i działały poza Polską, te, które były i odeszły. Oczywiście nie oznacza to, że nie doceniamy Polek w Polsce, ani na całym świecie, tych, które szczęśliwie wciąż jeszcze żyją. Ale gdybyśmy nie wprowadzili takich ograniczeń, projekt okazałby się niemożliwy do zrealizowania. Przyznajmy się zresztą – i tak nas przerasta.
Zasadniczo chcemy zapisywać / zatrzymywać pamięć o kobietach mniej znanych, ale i dla tych sławnych musi się znaleźć miejsce, ponieważ bez nich obraz tego, gdzie i jak angażowały się Polki za granicą, będzie niepełny.

Ale nie chcemy tu imitować ani tym bardziej kopiować wpisów z Wikipedii! Bardzo nam zależy na Waszym osobistym spojrzeniu na kobietę, o której będziecie pisały i pisali.

Zapraszamy do współpracy, nadsyłania nam materiałów bądź gotowych wpisów o Polkach, które żyły i działały poza granicami Polski.

Uwaga, nie mamy zasobów finansowych, sponsorów ani reklam. Nie zarabiamy na projekcie i w związku z tym z reguły nie możemy nikomu płacić, choć kilka razy się zdarzyło, że ktoś, instytucja lub człowiek, dał nam jakieś pieniądze i wtedy płaciliśmy skromne honoraria. Ale na razie nic takiego się nie zapowiada. Mimo to, a może właśnie dlatego mówimy – piszcie!

Aby Was zachęcić do współpracy, przez kilka następnych wtorków będę tu publikowała wpisy z Polkopedii, które są naszym oryginalnym spojrzeniem na protagonistkę wpisu. Zaczynam, jakże nieskromnie, od własnego wpisu. Stworzyłam go dwa tygodnie temu i stawiam w nim pytanie, na które szukam odpowiedzi. Komentujcie, proszę!

Maria Czapska

Życiorys

Maria Dorota Leopoldyna Czapska, herbu Leliwa, właściwie niemiecka hrabianka Hutten-Czapska, która jednak nigdy nie używała swego podwójnego nazwiska ani tytułu. Urodziła się 6 lutego 1894 roku w Pradze, zmarła 11 czerwca 1981 roku w Maisons-Laffitte, które, jak wiadomo, jest nie tylko przedmieściem Paryża, ale przede wszystkim miejscem, gdzie działał Józef Giedroyc i jego Kultura. Maria (Marynia) Czapska, literaturoznawczyni i autorka, siostra znanego malarza i pisarza polskiego, Józefa Czapskiego, była w latach 1947-1981 współpracowniczką Kultury, o czym w historii wydawnictwa często się zapomina, a w każdym razie nie wspomina. Mieszkała w siedzibie redakcji przy avenue Poissy 91, w pokoju na poddaszu, i tam, w swoim pokoju, zmarła.

Pochodziła z nadzwyczaj bogatej rodziny, która posiadała olbrzymie majątki na Podlasiu i Wołyniu, odziedziczone po Radziwiłłach. Wychowywała się w majątku w Przyłukach pod Mińskiem.

Od roku 1921 studiowała polonistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie.

W latach 1925–1930 pracowała w Paryżu nad biografią Adama Mickiewicza, opublikowaną w roku 1931 (La vie de Mickiewicz). Od roku 1931 przebywała w Polsce, gdzie w roku 1925 uzyskała stopień doktora nauk filozoficznych na Uniwersytecie Jagiellońskim pracą na temat polemiki religijnej pierwszego okresu reformacji w Polsce.

Była aktywną publicystką i współpracownicą Polskiego Słownika Biograficznego. W roku 1938 opublikowała biografię Ludwiki Śniadeckiej, za którą otrzymała nagrodę Wiadomości Literackich.

Była tłumaczką z francuskiego, między innymi tłumaczyła książkę Antoine’a de Saint-Exupery Nocny lot.

W czasie okupacji niemieckiej mieszkali z bratem na Ochocie na ulicy Mianowskiego 15. Działali w Radzie Pomocy Żydom, Żegota. W swoim mieszkaniu ukrywali Żydów, m.in. małą Hannę Krall. Czapska cały czas pracowała naukowo, tworząc biogramy Narcyzy Żmichowskiej, Władysławy Zamojskiej i Heleny Radlińskiej. Ta jej praca uległa zniszczeniu w pożarze w czasie powstania warszawskiego. W roku 1945 Czapska przedostała się przez zieloną granicę do Francji, gdzie pozostała do końca życia.

Była członkinią Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie.

W roku 1975 otrzymała nagrodę Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie.

Prace Marii Czapskiej

• La vie de Mickiewicz, Paryż 1931
• Ludwika Śniadecka, Kraków 1938
• Szkice mickiewiczowskie, Londyn 1963
• Dwugłos wspomnień (pisane z bratem), Londyn 1965
• Europa w rodzinie, Paryż 1970 (najsłynniejsza książka Czapskiej o jej własnej polsko-niemieckiej rodzinie)
• Czas odmieniony, Paryż 1978
• Gwiazda Dawida, Londyn 1975
• Polacy w ZSRR (1939–1942) (antologia), Paryż 1963
• Ostatnie odwiedziny i inne szkice, Warszawa 2006

Uwaga osobista

Czapska wydaje mi się osobą całkowicie pomijaną. I to nie tylko w kwestii, o której piszą wszyscy, którzy się kiedykolwiek i z jakiegokolwiek powodu nią zajmowali, że w opracowaniach o Kulturze Paryskiej zawsze się o niej zapomina, że pozostawała w cieniu sław, ale wydaje mi się że to pomijanie jej sięga głębiej i ma charakter może nawet karmiczny. Bo w Autobiografii na cztery ręce Jerzy Giedroyc wspomina ją tak naprawdę tylko raz – na stronie 152 pisze, że Marynia Czapska wciąż przesiadywała w bibliotekach i niechętnie przeprowadzała się do ruiny, jaką w pierwszych latach istnienia było Maison Lafitte. Wprawdzie wg indeksu osób Czapska znajduje się również na stronie 16, ale tam “Książę” wspomina tylko, że do paryskiego klubu emigracji rosyjskiej przychodzili oboje Czapscy, czyli Maria tak naprawdę w tej wzmiance nie istnieje.

I to by było na tyle, jakby powiedział profesor Mniemanologii Stosowanej, czyli Jan Tadeusz Stanisławski.

Ale twierdzę, że to pomijanie ma charakter znacznie głębszy, bo również Hanna Krall, która dużo pisała o swych przeżyciach wojennych, nie wspomina, że przez jakiś czas ukrywała się u Marii i jej brata.

Czy jest możliwe, że była niemiła i dlatego się ją pomija? W nielicznych wzmiankach, jakie o niej znalazłam, jawi się jako osoba bardzo religijna, bardzo pracowita, bardzo oddana sprawie promocji kultury polskiej, literatury i poszczególnych pisarzy, zaangażowana i gościnna.

Ale jednak Zofia Hertz jej nie cierpiała, badacze ją pomijają, Hanna Krall nie poświęca jej uwagi.

Dziwne.

Obiecuję, że będę szukać dalej. Ale skomentujcie proszę, jeśli wiecie coś więcej lub jeśli macie własne przemyślenia na ten temat.

Napisane 22 sierpnia 2026 roku

Po bibliografię i tzw. aparat proszę zajrzeć TU: https://polkopedia.org/wiki/Maria_Czapska