Tomasz Fetzki

Czas Wielkiej Burzy, czyli reportażu poetyzującego o Lubanicach część trzecia

Syty wrażeń artystycznych, a przy tym naładowany metafizycznie, wychodzi Viator ze świątyni lubanickiej. Dopiero teraz (w czcigodnym wnętrzu trochę nie wypadało) składa głęboki ukłon i śle podziękowania za dobre słowa, jakie wyczytał tydzień temu w komentarzach do swego tekstu. Nie tylko za to: wielkie dzięki kieruje do Armina Kity, który pomógł stworzyć tekst niniejszy. Armin, Niemiec z krwi i kości, zna język francuski, angielski, a nawet japoński, ale polskiego ni w ząb. Nic pewnie nie zrozumie, lecz, gdy zobaczy na blogu swoje nazwisko, chyba będzie mu miło – zasłużył na to.

Kilkakrotnie głęboko odetchnął Viator świeżym wiejskim powietrzem, lecz gorączka metafizyczna nie zelżała. Ruszył przeto na przechadzkę po cmentarzu otaczającym kościół, bo gdzie, jeśli nie tutaj, można się pogrążyć w odmętach smugi cienia!

Cmentarz, można by rzec, jak cmentarz. Taki sam, jak większość wiejskich cmentarzy na ziemiach, zwanych Odzyskanymi: równe rzędy mogił z wyłącznie polskimi napisami. Po przedwojennych mieszkańcach Lubanic pozostały zaledwie nieliczne tablice wmurowane w ogrodzenie nekropolii. Resztki dawnych rodzinnych grobowców. Napisy niemieckie. Dlaczego nie serbołużyckie? Przecież Jakubica, przecież Poczatku bilo to Slowo… Ano, jako się już rzekło przy witrażu Lutra i Melanchtona, Lubanice stopniowo stały się Laubnitz. Poza powolnym i skutecznym procesem germanizacji, który objął całe Łużyce, na Ziemi Żarskiej te przemiany w pewnych okresach następowały w trybie przyspieszonym. Szczególną rolę odegrała Wojna Trzydziestoletnia. Przemarsze wojsk, walki, epidemie i głód oraz grabieże i morderstwa dokonywane przez soldateskę gruntownie zdemoralizowaną wieloletnią wojaczką, spowodowały spustoszenie całej okolicy. O ile w roku 1618 Lubanice liczyły 92 zagrody, to trzydzieści lat później było ich już tylko 44. Gdy wojna skończyła się, właściciele tych ziem, von Promnitzowie, zaludnili pustki osadnikami przyciągniętymi z różnych stron. Niestety, nie byli to Serbołużyczanie.

Dlatego inskrypcje czytamy po niemiecku. O ile jeszcze dają się odczytać, albowiem większość z nich solidnie już nadkruszył, jak to mówią, ząb czasu. Nagle – niespodzianka. Nie trzeba nawet oczu szeroko otwartych, wystarczą zwyczajnie bystre. Oto jedna z tablic odcina się swą „świeżością” od reszty grobowca. Bez dwóch zdań – nie jest przedwojenna.

Grobowiec rodu Benzlerów: stary, ale nie całkiem.

Dzięki rozmowie z tutejszym kościelnym Viator wie, iż została wmurowana na początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku. Człowiek, który to uczynił, twierdził, iż jest bratem zmarłego. Utrzymywał też, że Hans Benzler był oficerem i poniósł śmierć za spiskowanie przeciw władzom.

Hans Benzler – ofiara przemocy państwowej.

Niemiec, oficer, a przy tym Opfer der Gewaltherrschaft? W roku 1944? Skojarzenie narzucało się samo: uczestnik spisku Clausa Schenka, Hrabiego von Stauffenberg! I tak też początkowo myślał Viator, póki nie dotarł do ściślejszych wiadomości. Nie, Hans Benzler nie miał nic wspólnego z Zamachem 20 lipca. Można go raczej nazwać „samotnym wilkiem”. Od 1935 roku oficer Luftwaffe (gdzie dosłużył się stopnia kapitana), przebywał w Berlinie, pełniąc różne funkcje w Ministerstwie Lotnictwa Rzeszy. A potem nad Europą rozpętała się (a raczej ktoś ją rozpętał, wiadomo kto – precz z eufemizmami!) Wielka Burza. Jej podmuchy wypchnęły Hauptmanna Benzlera w roku 1941 daleko, hen na Ukrainę, gdzie nadzorował pracę kołchoźników na rzecz niemieckiej armii. Po bitwie na Łuku Kurskim odesłany ponownie do Berlina, kierował usuwaniem skutków alianckich bombardowań. Jak się wydaje, nigdy nie był Benzler gorącym zwolennikiem nazizmu, rzutowało to na atmosferę panującą w domu. Jego córka Hiltrud spisała swe wspomnienia z Kristallnacht, którą jako dwunastoletnia dziewczynka widziała w Żarach, ówczesnym Sorau: Moja matka powiedziała o tym dniu, że uświadomił jej jak żaden inny, jak różne są jej dzieci. Córka, która wróciła do domu cała we łzach nad losem wyszydzonego Żyda i syn, również powracający ze służby młodzieżowej do domu, który powiedział: „Mamo, ściągam mundur, musimy przebrać się po cywilnemu, zamaskować i podpalić synagogę…” W mojej matce wzbudziło to zgrozę i nie wypuściła już brata z domu na ulicę. Niełatwo, oj niełatwo było w takich czasach nie ulec zaczadzeniu, zachować kręgosłup moralny! Więc nigdy nie popłynął Hans Benzler na fali entuzjazmu, a stopniowo stawał się zdecydowanie krytyczny: przeżycia z Ukrainy (ze zgrozą opowiadał o nich w kręgu rodzinnym), coraz częstsze naloty, których skutki usuwał… No i śmierć syna: Axel, ten piętnastolatek, co to chciał podpalać synagogę, poległ w wieku lat dziewiętnastu na Półwyspie Kerczeńskim. Dość powodów, aby z malkontenta stać się wrogiem. Zajadłym, lecz ukrytym: kapitan Benzler był ostrożny i nie wynosił swych poglądów poza rodzinny krąg. Co więc go podkusiło, jaka czara goryczy się przelała, że pozwolił sobie na wygłoszenie kilku gorzkich, krytycznych słów w dworcowej poczekalni, w obecności przypadkowego towarzysza podróży? Oczywiście trafił do więzienia (skąd my znamy takich „towarzyszy podróży”!), a wkrótce potem usłyszał wyrok śmierci.

Viator ma swoją teorię co do przyczyn nieuwagi kapitana. Uwięzienie nastąpiło na początku 1944 roku, zaś Axel zginął w listopadzie roku poprzedniego… Ale to tylko teoria.

Rodzina i przyjaciele interweniowali, rzecz jasna. Nawet dość wysoko. Lubanicki pastor, Heinrich Hüffmeier, poprzez swego brata Friedricha, kontradmirała skądinąd, dotarł ponoć aż do samego Göringa! Zdaje się jednak, że ta interwencja bardziej zaszkodziła, niż pomogła: pastor Hüffmeier jeszcze w roku 1934 pozwolił sobie być autorem broszurki Odpowiedź ewangeliczna na „Mit 20 wieku” Rosenberga. No i zaprzeczcie, że Lubanice miały szczęście do nietuzinkowych pastorów!

Zaś zamach Grafa von Stauffenberg ostatecznie przypieczętował los Hansa Benzlera. 11 listopada, rok po śmierci syna, został rozstrzelany w berlińskim więzieniu.

Może nie bohater, ale na pewno człowiek, który w czas Wielkiej Burzy zachował przyzwoitość. A to już bardzo dużo – nielicznych stać było choćby na to. Spiskowcy Stauffenberga? Viator po to stał się Viatorem, aby nie wierzyć zbyt łatwo! Przeczytał kiedyś, co pan hrabia pułkownik myślał o Polakach i Żydach jeszcze po podboju Polski w 1939 roku. Wie również, że taki na przykład generał Henning von Tresckow, człek niechętny Hitlerowi, który ponadto chwalebnie popełnił samobójstwo po nieudanym zamachu, wcześniej umaczał był paluszki w rabunku polskich dzieci. A snute przez spiskowców plany zawarcia separatystycznego pokoju z zachodnimi aliantami, co uniemożliwiłoby odzyskanie przez nasz kraj niepodległości? A okoliczność, że ten ich antyfaszyzm jakoś dziwnie się wzmógł dopiero po Stalingradzie i Kursku? Owszem, wielu pośród sprzysiężonych to lepsza cząstka tego narodu. Ale en bloc? Jest o czym myśleć, za kilka dni minie siedemdziesiąta rocznica Zamachu: czy naprawdę nadaje się on na ikonę sprawiedliwych Niemiec? Czy nie ma lepszego symbolu? Nie było w czasie Wielkiej Burzy prawdziwych bohaterów, takich, którzy pokazali coś więcej niż minimum przyzwoitości? Nie było wśród Niemców gigantów ducha?

Ależ byli! Pastor Bonhoeffer, który ani na chwilę nie uległ zamroczeniu, Sophie Scholl i Weiße Rose, kobiety protestujące w chłodne marcowe dni na berlińskiej Rosenstraße… (Wszędzie te róże! Przypadek?) To garstka sprawiedliwych, dzięki którym Pan nie zniszczył Sodomy, choć ukarał ją zaiste surowo. Nie minęły nawet trzy miesiące od egzekucji Hansa Benzlera, gdy nad Łużycami zaczęły wściekle bić pioruny Wielkiej Burzy. Walec Armii Czerwonej niepowstrzymanie toczył się na zachód. Między Bobrem i Nysą Łużycką zacięty, choć bezskuteczny opór stawiły mu różne niemieckie jednostki; tuż obok Laubnitz (niespełna trzy-cztery kilometry na północny wschód od wioski) walczyły oddziały 36 Dywizji Grenadierów SS Dirlewanger: banda zwyrodnialców, kryminalistów i sadystów pod dowództwem gwałciciela trzynastoletniej dziewczynki (jakimś cudem – również doktora politologii). Pół roku wcześniej ta swołocz „wsławiła się” udziałem w rzezi Woli podczas Powstania Warszawskiego. Oskar Dirlewanger i jego dzielni chłopcy nawet przez zasłużonych esesmanów nie byli określani inaczej niż jako „bydło”, „przestępcza hołota” czy „gromada świń”. Nooo, na takim tle to nawet Stauffenberg czy Benzler jawią się jako świetliste anioły!

Nie pomogło Waffen-SS, nie poradził Wehrmacht. Nie było siły, która mogłaby zatrzymać krasnoarmiejców. A prości mieszkańcy Lubanic i innych okolicznych wsi oraz miasteczek, ci, którzy ostatecznie najmniej byli winni rozpętania Wielkiej Burzy, ucierpieli najdotkliwiej: kto przeżył przejście frontu, a po nim rabunki i gwałty, musiał stąd wyjechać. Zakończyła się historia Laubnitz. Niemieccy mieszkańcy wsi na zawsze utracili ojcowiznę. Z pewnością wielu z nich znajdowało pocieszenie w Słowie Pańskim: Słyszałem twoją modlitwę, widziałem twoje łzy. Po wielu latach właśnie te słowa, wzięte z Drugiej Księgi Królewskiej, umieścili dawni mieszkańcy na tablicy pamiątkowej Ku czci wszystkich Niemców, którzy w Lubanicach i Łukawach mieli swą małą ojczyznę. Tablica i pomnik pojednania, znajdujący się w południowej części cmentarza, są symbolem tego, iż zgoda jest możliwa – tak miedzy dawnymi i obecnymi mieszkańcami Lubanic, jak i w ogóle między Polakami a Niemcami.

Ich habe Dein Gebet gehört
und Deine Tränen gesehen…

Musiało oczywiście upłynąć sporo czasu, musiały ucichnąć echa Wielkiej Burzy, zanim to pojednanie nastąpiło. Ale już wcześniej pewne znaki wskazywały, że będzie ono realne. Fakt, że nowi, katoliccy gospodarze lubanickiego kościoła uszanowali wizerunki Lutra i Melanchtona, oznacza przecież, że byli gotowi uścisnąć wyciągniętą rękę, gdy przyjdzie na to czas.

Pomnik Biblii Jakubicy.

A kiedy czas przyszedł, zebrali się tu wszyscy razem: Serbołużyczanie, Niemcy i Polacy, katolicy i ewangelicy. Zebrali się w 450 rocznicę przekładu pastora Miklawša, by poświęcić pomnik Biblii Jakubicy: bo to on właśnie wznosi się przy ścianie świątyni. Ponoć byli tacy, co widzieli, jak tego dnia Filip Melanchton uśmiechnął się na witrażu…

Roku Pańskiego 1998 zebrali się Serbołużyczanie, Niemcy i Polacy.

Nieco podniesiony na duchu opuszcza Viator Lubanice. Jeszcze ostatnie spojrzenie kieruje na wioskę pogrążoną w popołudniowym, niedzielnym letargu. Spokój i cisza takie, że niemal rozczulają. Chciałby Viator wierzyć, że już nigdy nie nadciągnie tu żadna Burza. Chciałby, ale nie umie. Historia wskazuje jednoznacznie, że jakaś zawierucha kiedyś nadejdzie – prędzej czy później. Lepiej później. Ach knježe, ty synu Dawidow, zmiluj se nad nama! I nie dopuść, żebyśmy dożyli czasów, kiedy przyzwoitość wymaga bohaterstwa!

Kiedy znowu nad tą sielską krainą rozpęta się piekło?

Tak sobie niewesoło duma wędrowiec. Warto by może pomyśleć wreszcie o czymś innym. Ale o czym?… Tak!!! Viator już wie, że za tydzień zaprosi tych, którzy zechcą mu towarzyszyć, nad Nysę, do Mużakowa. Tam opowie historię wielkiej miłości. Nieszczęśliwej, rzecz jasna. Bo czyż istnieją inne, Gałązko Jabłoni?

Tomasz Fetzki

…herezjarchowie i różki świętego Hieronima, czyli reportażu poetyzującego o Lubanicach część druga

Stało się! Wędrowiec smugą cienia omroczon (co nam szkodzi, nazwijmy go Viator), po swej peregrynacji stanął przed lubanicką świątynią, niegdysiejszą placówką Miklawša Jakubicy. Nie zdążył nawet przekroczyć bramy w murze okalającym templum, a już Pastor z Lubanic przypomniał mu o sobie: na prawo od rzeczonej bramy stoi sędziwa, siedemnastowieczna kapliczka, kryjąca skarb dużo starszy i daleko bardziej cenny niż ona sama. To późnogotycki krucyfiks, według legend i podań wykonany właśnie przez pastora Miklawša. Cóż, se non è vero, è molto ben trovato, albowiem aż się prosi, aż samo narzuca, żeby refleksję wysnuć poetyzującą o wszechstronnie utalentowanym robotniku Winnicy Niebieskiej, który w Słowie Pańskim i w drewnie lipowym z jednakową biegłością rzeźbił…

Krucyfiks Jakubicy. A nawet jeśli nie jego, to i tak daje nam pojęcie o duchu szesnastowiecznej pobożności.

Mógłby się ktoś żachnąć: ależ Reforma dążyła do zdarcia, zdrapania z Dobrej Nowiny wszystkiego, co do niej bałwochwalczo przez wieki przylgnęło! Przecież pastorzy przypominali z mocą to, co głosi Święta Księga: Nie wolno ci zrobić sobie figury ani żadnego obrazu tego, co jest w niebie na górze, ani tego, co jest na ziemi na dole, ani tego, co jest w wodzie pod ziemią!! Więc skąd ten krucyfiks!!? Prowokacja!!!! … Wolnego! Różnie bywało. Patriarcha z Genewy rzeczywiście bezwzględnie karał idolatrię: zbory kalwińskie słyną z surowego minimalizmu wystroju. Ale Mistrz z Wittenbergi nie był aż tak rygorystyczny, a świątynie luterańskie pod względem wyposażenia niekiedy walczą o lepsze z kościołami katolickimi. Zresztą – za chwilę będziemy mogli to zobaczyć. Tylko… czy umiemy patrzeć? Czy nie jesteśmy, jak ci ślepcy spod Jerycha, o których pastor Jakubica swym serbołużyckim owieczkom takiemi głosił słowy:

A hlej, dwa slepjej seźalej pći droze. A jak wonej wuslyšaštej, až Jezus mimo źe, wolaštej wonej a rjeklej: Ach knježe, ty synu Dawidow, zmiluj se nad nama. Albo ten lud jeju wobgroźi, aby milcalej. Wonej pak tym wěcej wolalej a rjeklej: Ach knježe, ty synu Dawidow, zmiluj se nad nama. Jezus wusta stojucy a zawola jeju a rjeknu: co chcetej, ažbych ja wama scynić derjel? Wonej źaštej k njomu: Knježe, aby naše wocy wotworjone byli. A zlutowal se Jezus a dotknul se jeju wocy. A nedym bychu jich wocy zase wiźucy a, šlej stej za nim.

Oby Pan, syn Dawidow, zlitował się też nad nami i również nasze oczy uczynił zase wiźucy! Wtedy zobaczymy to, co zwykle jest ukryte przed wzrokiem profanów. Choćby dwa średniowieczne kamienne krzyże pokutne, umieszczone na zwieńczeniach szczytów świątyni. Lokalizacja niezwykle rzadka, zazwyczaj bowiem takie krzyże wkopuje się w ziemię przy ścianie kościoła, lub po prostu w tę ścianę wmurowuje – ale tuż przy gruncie. W Lubanicach przy ścianie kościoła nie ma krzyży pokutnych, zamiast nich wznosi się dziwna konstrukcja. Co to takiego? Viator już wie. Ale, szlifując trudną sztukę suspensu, opowie o tym pod koniec wizyty. W trzecim odcinku – bo inaczej kto by dotrwał do końca tej ględy?

Jakie wichry wywiały te krzyże tak wysoko?

Mając oczy wciąż szeroko otwarte wejdźmy do wnętrza świątyni. Jej bogate wyposażenie pochodzi z czasów, gdy służyła luteranom (czyli od 1523 do 1945 roku), papiści nic tu nie zawinili! Ale po tym, czego się już dowiedzieliśmy, nie dziwi fakt, iż katolicy bezproblemowo przejęli ten dorobek w całości.
Chociaż… coś nas jednak koniecznie powinno zastanowić. Ach knježe, ty synu Dawidow, zmiluj se nad nama! Ściana południowa kościoła znaczona jest pięcioma ostrołukowymi oknami, a każde z nich ozdobiono witrażem. Przedstawiają one mężów bożych, ustawionych parami. Są to, poczynając od lewej: ewangeliści Mateusz i Marek oraz Łukasz i Jan, a następnie apostołowie Piotr i Paweł – dwa filary Kościoła. Jak dotąd, nie odkrywamy niczego nadzwyczajnego – wizerunki takie zdobią większość katolickich świątyń. Ale ostatni witraż, znajdujący się na wprost drzwi wejściowych, każe się zatrzymać ze zdumieniem: postacie, które przedstawia, są wyjątkowe. Dwaj ojcowie Reformacji: Filip Melanchton i Marcin Luter. Wizerunki tych właśnie osób, zdobiące kościół, gdzie służba boża odbywa się w rycie rzymskim, to absolutne unikaty!

Melanchton i Luter: Ojcowie Założyciele, lub dwóch herezjarchów. Jak kto woli.

O Marcinie Lutrze wie każdy i nie ma potrzeby bliżej go charakteryzować. Warto natomiast nieco uwagi poświęcić Filipowi Melanchtonowi. Wybitny naukowiec, filozof, teolog, znawca prawa, medycyny i języków klasycznych. Profesor, a następnie rektor uniwersytetu w Wittenberdze. Był twórcą reformy niemieckiego systemu oświaty w duchu ideałów humanistycznych. Za te dokonania otrzymał przydomek Praeceptor Germaniae – Nauczyciel Niemiec. Nie mniej doniosłe są jego zasługi w dziedzinie reformy Kościoła. Od początku był jednym z głównych współpracowników i najbliższych przyjaciół Lutra. Tworzył podwaliny dojrzałego systemu ewangelickiej teologii i etyki.
Ci dwaj ludzie uzupełniali się w swych przeciwieństwach. Luter to prorok – człowiek czynu, gorliwy kaznodzieja, świetny organizator i namiętny polemista. Melanchton był raczej systematykiem, dociekliwym badaczem i człowiekiem słynnym ze swej ugodowej natury, łagodnego charakteru i dążenia do poszukiwania porozumienia gdzie się da i z kim się da.

W fakcie, że wizerunki obu tych ludzi znajdują się właśnie w kościele lubanickim, tak ważnym dla dziejów Serbołużyczan, kryje się wielki paradoks historii. Reformacja, dzięki naciskowi na czytanie Biblii i odprawianie liturgii w językach narodowych, stała się potężnym impulsem dla rozwoju piśmiennictwa, języka i kultury Serbów łużyckich. Na kilkaset lat spowolniła proces ich germanizacji. Ale Luter nie darzył Wendów zbytnią sympatią, a nawet posunął się do nazwania ich die schlechste aller Nationen, czyli najgorszym ze wszystkich narodów. Jego niesprawiedliwe opinie i wrogość, z którą odnosił się do Łużyczan, mogą szokować u humanisty takiego formatu. Jednak był on w tym tylko człowiekiem swojej epoki i członkiem swego narodu, gdzie podobne poglądy uchodziły za naturalne. Zaś sami ewangelicy nigdy nie traktowali dzieła Tischreden, zawierającego te przykre stwierdzenia, jako kanonu religijnego, uważając je wyłącznie za świadectwo prywatnych poglądów Lutra, który był człowiekiem powszechnie znanym z impulsywności.

Co innego Melanchton! Ten znawca myśli Ojców Kościoła i teologii prawosławnej miał rozliczne kontakty z przedstawicielami Słowian i był na takie spotkania otwarty. Dzielnie go w tym wspierał uczeń, następnie współpracownik z uniwersytetu w Wittenberdze i ostatecznie zięć – Kaspar Peuker rodem z Budziszyna, Serbołużyczanin biegle posługujący się językiem górnołużyckim. Wiadomo, że Melanchton pochodzenie swego zięcia i jego biegłość w wendyjskiej mowie poczytywał sobie za powód do dumy.

Czy włościanie lubaniccy mieli świadomość zawikłanych relacji, jakie łączyły twórców reformacji z narodem Serbołużyczan? Raczej nie. Ale nawet gdyby jakimś cudem ta wiedza do nich dotarła, czy miałaby jakiś wpływ na ich akces do zboru ewangelickiego? Na pewno nie miała żadnego wpływu na decyzję o umieszczeniu w oknie świątyni wizerunku obu Reformatorów. Nie mogła mieć z tego prostego względu, iż w drugiej połowie XIX w., gdy witraże powstały, Lubanice już nie były wsią serbołużycką. W wyniku burzliwej historii stały się miejscowością zamieszkaną wyłącznie przez Niemców.

Chwilę jeszcze podumał Viator nad tymi zawiłościami. Dręczy go pytanie: czym kierowali się powojenni repatrianci, stuprocentowi Polacy i katolicy gdy, biorąc w posiadanie kościół, pozostawili w spokoju Lutra i Melanchtona? Zresztą – jakimi bądź motywami by się kierowali, ich czyn wystawia im naprawdę chwalebne świadectwo.

Taką konkluzję z zadowoleniem sformułowawszy, skierował się Viator w stronę ołtarza. Jego konstrukcję flankują rzeźby dwóch mężczyzn. Kim są? Nasi przodkowie bezbłędnie potrafili czytać symbole, które skrywa Biblia Pauperum. Ale my? Szkoda słów… Jedno jest oczywiste: postać po lewej przedstawia kohena – kapłana żydowskiego, w prawicy swej piastującego kadzielnicę. To niestety jeszcze niczego nie rozstrzyga. Czy mamy przed sobą Aarona, pierwszego arcykapłana, i jego brata Mojżesza? A może to kapłan Zachariasz i jego syn, prorok Jan Chrzciciel, głoszący owładnięty duchem prorockim, namiętnie przy tym gestykulując? Obecność obu „duetów” w tym miejscu byłaby całkowicie uzasadniona.

Ołtarz powstał w siedemnastym wieku. Lubaniccy chłopi czytać nie umieli, a przecież doskonale wiedzieli, kim są obie postacie.

Problem można rozwiązać, sięgając do przedwojennych fotografii: widać na nich wyraźnie, iż druga z postaci trzyma dwie kamienne tablice. Sprawa jest rozstrzygnięta – to Mojżesz i Aaron.

Mojżesz dzierżący Tablice Przymierza – tym razem akurat po lewej. Wichry wieją i ciągle coś zmieniają.

Ale nie trzeba zagłębiać się w stare albumy. Ba, to by podejrzanie pachniało łatwizną! Lepiej przyjrzeć się dokładnie. Ach knježe, ty synu Dawidow… Święty ma rogi! A w chrześcijańskiej ikonografii są one atrybutem Mojżesza. Wzięło się to ze starej, bo liczącej ponad półtora tysiąca lat, pomyłki tłumacza. Szemot, druga księga Tory, głosi: Mosze schodził z góry Synaj. Mosze miał w rękach dwie Tablice Świadectwa, gdy schodził z góry. Ale Mosze nie wiedział, że skóra jego twarzy promienieje z tego powodu, że [Bóg] z nim mówił. Aharon i wszyscy synowie Jisraela zobaczyli, że skóra twarzy Moszego promieniała. I bali się zbliżać do niego. Święty Hieronim, tworząc Wulgatę, przetłumaczył hebrajski wyraz qaran, oznaczający „wysyłać promienie, promieniować”, jako „wypuszczać rogi” Jest to drugie, pochodne znaczenie tego słowa, gdyż, według rabinackich komentarzy, promień światła przypomina kształtem rogi.

 …skóra twarzy Moszego promieniała.

Michał Anioł, rzeźbiąc słynny posąg rogatego Mojżesza, utrwalił ten błąd i odtąd przez kilkaset lat w licznych wyobrażeniach przedstawiano Prawodawcę z rogami. Tako rzecz ma się i u postaci z lubanickiego ołtarza. Dzięki temu identyfikacja jest bezbłędna, mimo, że nikt z powojennych mieszkańców wsi nie pamięta, aby „ich” Mojżesz kiedyś trzymał tablice. Zaginęły one podczas Wielkiej Burzy, tej, przy której wichry reformacji okazały się być zaledwie subtelnym zefirkiem. Burzy, która pozostawiła w Lubanicach jeszcze inne ślady. O nich opowie Viator za tydzień. Zanim ruszy w dalszą drogę.

Ciąg dalszy opowieści sprzed tygodnia

Tomasz Fetzki

Tak czy inaczej, nie ma Jaszkowic. (…) … prawie nic. Prawie, bo paradoksalnie nie przeminęło to, co jest przemijania symbolem. Tak jak w bieszczadzkich Berehach, został cmentarz. Wprawne oko miłośnika klimatów sepulkralnych bez problemu wychwyci wśród sosnowego zagajnika lipową alejkę.

Aleja cmentarna

Nagrobki, rozrzucone wśród drzew przez los…

…przypadek, kto wie, co jeszcze; a przecież wyglądają tak, jakby …

…układał je scenograf, godzien Oscara.

Wokół, otulone roślinnością leśnego podszytu, leżą nagrobki. Co jest bardziej egzotyczne: odczytywanie inskrypcji rytych cyrylicą gdzieś tam, u podnóża połonin, czy napisów kutych szwabachą gdzieś tutaj, pośród łużyckich borów? Trudno ocenić. Ale czytamy, i dowiadujemy się na przykład, że tu oto spoczywa, wraz ze swą małżonką, Generalmajor, Victor von Aigner. Tajemnicza postać. Tekst na kamieniu nagrobnym głosi, iż urodził się we Wrocławiu, zaś życie zakończył w Legnicy. Co więc go łączyło na tyle silnie z Jeschkendorfem, iż tu jego szczątki czekają dnia Sądu? Panowie generałowie lubią nieco bardziej prestiżowe miejsca wiecznego spoczynku; Colombey-les-Deux-Églises to raczej wyjątek, a nie reguła. Ale to nie jedyny sekret generała majora. Gdzie zdobył swoje generalskie szlify? Żył wszak w latach 1837-1907. Podczas wojny francusko-pruskiej? Trzydziestoczteroletni generał? Mało prawdopodobne, choć oczywiście możliwe. W Wielkiej Wojnie 1914-1918 von Aigner wziąć udziału już nie zdążył. Więc gdzie? Ciśnie się do głowy myśl nieprzyjemna, że niewykluczone niestety, iż Herr Generalmajor awansował w jakiejś wojence kolonialnej. Może z pruską skrupulatnością tępił Herrero i Namaqua? A może najniewinniejszy był to człowiek pod słońcem, zaś zasłużył się po prostu solidną pracą sztabową, pole bitwy znając tylko z opowiadań? Nie wiem, nie dotarłem do żadnych danych. Może ktoś z czytelników pomoże rozwikłać tę zagadkę. Zresztą nieważne: Gefreiter, Generalmajor, czy nawet Generalfeldmarschall. Ostatecznie los jednaki każdemu przeznaczon. Sic transit gloria mundi.

Tyle zostało po generale majorze. Tak oto przemija chwała tego świata.

I tak przeminęła chwała Ježkojców, które stały się Jeschkendorfem, a nie zdążyły stać się Jaszkowicami.
Ludzie opuścili wioskę. Wydawałoby się, że nie będzie komu dbać o porzucone groby. Ale tak nie jest: zadbała o nie sama przyroda, która znów tutaj zakrólowała. Ona pamięta i ozdabia, jak umie. A umie wspaniale!

Przyroda nie zapomniała – niezabudki na jaszkowickim cmentarzu.

I kto może się równać z dekoratorskim kunsztem przyrody?!

Poza tym bądźmy sprawiedliwi: są i tacy ludzie, którzy nie zapomnieli. To wszyscy ci, pławiący się w smudze cienia, którzy pieszo i rowerami przemierzają łużyckie bory, w poszukiwaniu tego, co duszoszczypatjelne. Oni przystaną, pomyślą, czasem zapalą świeczkę (ach, pięknoduchy; przecież to środek lasu!).

To nie „ustawka” – świeczkę zastałem już postawioną, zaś fotografię wykonałem kilka dni po Wielkanocy. Ktoś tu wtedy był.

Pozdrowienia ze smugi cienia! Zapraszamy na szlak. Tylko bądźcie ostrożni. Wraz z dziką przyrodą wróciły do Jaszkowic duchy z prastarych łużyckich legend. Choćby Wodnik czyli Wodny Muž, na Dolnych Łużycach zazwyczaj Nyksem zwany. Oj, potrafi on zwodzić wędrowców i zabełtać im w głowach! A że Nyksa spotkamy, rzecz niemal pewna: Złota Struga w ježkojskich lasach to siedziba piękna i ze wszech miar godna Nyksa. Czy ktoś zaprzeczy?

Nyks widziany oczyma jednego z najwybitniejszych serbołużyckich artystów: Měrćina Nowaka-Njechorńskiego.

Złota Struga w Jaszkowicach:
o, dobra rzeko, o mądra wodo…

Tomasz Fetzki

Ponieważ to mój literacki debiut, najpierw skreślić muszę kilka słów niezbędnego wprowadzenia. Kocham literaturę, ale na co dzień zajmuję się tekstami naukowymi. I raz po raz stwierdzam, że ten szpagat pomiędzy nauką a sztuką to moje przekleństwo: dobrym naukowcem nie będę, bo mnie co rusz ponosi skłonność do zabawy słowem, prawie do pajacowania i w efekcie, zamiast prowadzić naukowy dyskurs, zaczynam opowiadać bajki; zaś dobrym literatem też nie będę, bo mi skrzydła fantazji pęta skłonność do systematyzowania oraz zakorzeniania wszystkiego w faktach potwierdzonych źródłowo. No trudno, artystą nie, ale może przynajmniej dobrym rzemieślnikiem mam szansę zostać – tacy też są potrzebni: ostatecznie nie codziennie je się muffinki i bezy, czasem można, a nawet należy, przegryźć uczciwego, ciemnego razowca (coś wspominałem o pajacowaniu…).
I w myśl powyższych refleksji już wiem, że mój tekst na blog to nie będzie ani rozprawka naukowa, ani misterna miniaturka prozy poetyckiej (jak mi się marzyło), a po prostu… reportaż. Chciałoby się rzec – reportaż poetycki, ale na miano autora takowego trzeba zapracować – więc zgódźmy się na „reportaż poetyzujący”. Dodam (ta skłonność do pajacowania jest silniejsza ode mnie), że jeśli tekst się spodoba czytelnikom, nie dopuszczę, aby został jedynakiem.

Jaszkowice – reportaż poetyzujący

Niektórzy, trudno powiedzieć czemu, nie wchodzą w smugę cienia około czterdziestki, ale tkwią w niej właściwie od zawsze. A jeszcze jak się zdarzy, że ktoś taki dorastał w jednym z miast na Ziemach Odzyskanych, to mamy nieuchronny efekt w postaci wrażliwości na wszystkie ślady dawnych katastrof dziejowych. I wyczulenia na to, co uzmysławia presję przemijania: stare niemieckie napisy (odkrywane choćby i na płytach otworów kanalizacyjnych), zatarte tablice epitafijne, pocztówki z dawno minionymi krajobrazami. I mamy skłonność do kosztowania smaczków smuteczku.

Kiedyś zdarzyło się, że ktoś taki, smugą cienia okryty, wyruszył „młodzieńcem będący” w podróż na ówczesne krańce świata, na drugi koniec Polski, w dzicz. Wtedy, w połowie lat osiemdziesiątych strasznego wieku dwudziestego, Bieszczady to jeszcze naprawdę była dzicz. Owszem: do Soliny czy Polańczyka dotarła jakaś cywilizacja: hotele, przystanie, ale dalej? Ale na południe od Otrytu? Pustka, bezkres połonin, dziurawe drogi i lasy, lasy, lasy… Całe zbocza pokryte szarą olszą, która, jak wiadomo, porosła dawne pola uprawne. Pola, których nie było już komu uprawiać. Bo Zmierzch Bogów, akcja „Wisła”, łuny pożarów. Zostały nazwy, brzmiące cokolwiek egzotycznie: Berehy, Rosochate, Tworylne. Tylko nazwy. Wioski umarły.

Nooo, dla tkwiącego w smudze cienia takie miejsca to gratka nie lada! Dalejże myszkować po zaroślach i szukać resztek fundamentów spalonych domostw. Odczytywać z trudem i zdziwieniem zatarte napisy cyrylicą kute w kamieniach nagrobnych. Rozkoszować się nostalgią. A wieczorem wzruszać niemal do łez, gdy przy ognisku ktoś z wielkim przejęciem (co do kunsztu, to różnie bywało…) zaczynał śpiewać:
W rozstrzelonej chacie rozpaliłem ogień…
I dalej tęsknie zawodził:
Święty Mikołaju, opowiedz, jak tu było
Jakie pieśni śpiewano, gdzie się pasły konie
A potem zgrzytały te słowa dziwnie nieprzyjemne:
A on nie chce ze mną gadać po polsku
Z wypalonych źrenic tylko deszcze płyną
Starcze, nauczę twoje dziecię po łemkowsku
Będziecie razem żebrać w malowanych wioskach.

Wtedy nie wiedziałem, ani nie rozumiałem: co za żale ma do nas Swjatyj Mykoła, że taki nieprzejednany. Potem dowiedziałem się. Ale dalej nie rozumiem. W ogóle mam wrażenie, iż człowiek z wiekiem tylko po to więcej wie, żeby więcej mieć do nierozumienia.

W każdym razie z pewnością wiem więcej. Na przykład to, że nie trzeba jechać na drugi koniec kraju, na ukraj, żeby móc się pławić w wytrawnej nostalgii smugi cienia. Bo Zmierzch Bogów miał iście kosmiczny wymiar i pozostawił ślady w wielu miejscach. Umarłe wioski można znaleźć nie tylko w Bieszczadach. Są i na zachodzie. Na Ziemiach Odzyskanych. Na Łużycach.

Między Żarami a Żaganiem też tylko lasy, lasy, lasy… Głównie bór żywicą pachnący. Ale nie pozwól, by ta woń pogrążyła twą czujność w drzemce. Nagle, nie wiadomo kiedy, wśród swojskich sosen pojawia się… no owszem, iglak, ale trochę nie z tej bajki. Ba, nie z tego kontynentu. Cyprysiki na niżu środkowoeuropejskim nie rosną. Chyba, że ktoś je posadzi. Na przykład w przydomowym ogródku. Bo tu kiedyś był przydomowy ogródek! Dom zniknął, ogródka nie ma, ale cyprysik wybujał nad podziw, w potężne drzewo.

Cyprysik pośród sosnowego boru.

Jaki to dokładnie gatunek? Stawiam na cyprysik Lawsona – przybysza z Kalifornii. Ale może ktoś mnie poprawi?

Teraz wystarczy rozejrzeć się dokładnie wokół. Więcej tu takich gości (ujmując fachowo – gatunków introdukowanych), choćby przybysz z Turcji, czyli poczciwy kasztanowiec. U nas już zadomowiony i pospolity, ale – dalibóg – nie w środku lasu! Wszystkie te drzewa zostały posadzone: przy drodze, w ogródku, jak to na wiosce. Bo tu była wioska! I to od dawna. Dokumenty wymieniły ją pierwszy raz w roku 1381, ale oczywiście istniała dużo wcześniej. Początkowo, jak wszędzie wokół, mieszkali w niej Serbołużyczanie, a jej nazwa w języku tych zachodnich Słowian brzmiała Ježkojce. Potem, też jak wszędzie wokół, skład etniczny ježkojczan stopniowo się zmieniał. W dziewiętnastym wieku w śródleśnej osadzie Jeschkendorf mieszkali już tylko Niemcy. Jeschkendorf zwischen Sorau und Sagan. Jeschkendorf – wioska graniczna: Żary to jeszcze Dolne Łużyce (dziś uznawane wręcz za stolicę polskich Łużyc), ale Żagań to przecież już Śląsk.

Był Jeschkendorf – stare mapy nie kłamią.

Piękna to musiała być wioska: wszędzie wokół lasy i niewielka, choć urocza rzeczka Sochre (Żarka, częściej zwana Złotą Strugą), meandrująca w głębokich jarach. Rzekł Klasyk, iż byt określa świadomość, więc aktywność mieszkańców została zdeterminowana lokalizacją. Wydaje się, iż stosunkowo wcześnie Jeschkendorf stał się, bo stać się musiał, raczej wilegiaturą, niż wioską rolniczą. Pałacyk, jakieś wille, no i kilka młynów, poruszanych nurtem Złotej Strugi.

Stare fotografie – pewnie nie kłamią, choć nieco koloryzują: aż tak sielsko, anielsko chyba nie było.

Przecież ze zwykłą, rolniczą wioską, nie miałby raczej związków Generalmajor, Victor von Aigner (do którego jeszcze wrócimy). Byle gdzie nie rezydowałby również najsłynniejszy chyba mieszkaniec Jeschkendorfu, Oberst Friedrich von Lindeiner-Wildau, komendant Stalagu Luft III. Tak, tak: tego stalagu od Wielkiej Ucieczki, rozsławionej filmem z kreacjami takich gigantów, jak Steve McQuinn, Charles Bronson, Donald Pleasence czy James Coburn.
Daleko do „pracy” pan pułkownik nie miał: odległość Jaszkowic od Żagania to mniej niż pięć kilometrów. Zresztą przysługiwał mu służbowy samochód. Tak naprawdę ten przekąs, ukryty pod cudzysłowem, w jaki wziąłem słowo praca, nie jest do końca sprawiedliwy: akurat Friedrich von Lindeiner-Wildau zasłynął jako jeden z najbardziej ludzkich i honorowych komendantów obozów jenieckich, o czym zgodnie zaświadczali nawet alianci. Tak czy inaczej – jeńcy uciekli (krwawe tego skutki znamy), a von Lindeiner stracił stanowisko i opuścił Jeschkendorf. Ale czym to wszystko było wobec faktu, że już niecały rok później do Żagania, Jaszkowic, Żar i jeszcze dalej na zachód dotarły hordy…, o przepraszam, wymsknęło mi się!, oddziały pokój miłującej Armii Czerwonej?
No i nastąpił ten kosmiczny niemalże Götterdämmerung. A po nim – by pozostać w konwencji – równie apokaliptyczny Völkerwanderung. Większość opuszczonych przez Niemców miast i wsi zostało powtórnie zasiedlonych, ale niektóre, z różnych powodów, porzucono.
Dlaczego taki los spotkał Jeschkendorf? Działania wojenne nie zostawiły tu zniszczeń. Ponadto przecież i położenie wobec okolicznych miast korzystne, i linia kolejowa ze stacyjką, i w tak pięknych okolicznościach przyrody… Czyżby szabrownicy działali zbyt gorliwie? A może za mało osadników przybyło w te strony? Krążą legendy (dla zachowania intelektualnej uczciwości zaznaczam, iż nie znalazłem źródłowego dla nich potwierdzenia), że saperzy Ludowego Wojska Polskiego urządzili tu sobie poligon. Ponoć najbardziej znęcali się nad młynem – bo duży, murowany, aż się prosił, żeby go zaminować i wysadzić – w celach ćwiczebnych, oczywiście! Jak mówią Włosi: jeśli nie jest to prawdą, to dobrze wymyślono.

 Młyn jaszkowicki – ofiara adeptów rzemiosła saperskiego?

Tak czy inaczej, nie ma Jaszkowic. Zostały ruiny młyna, tu i ówdzie zarysy fundamentów, kupki gruzu. Został też mostek, na niektórych mapach określany jako holenderski. Co w nim niderlandzkiego, trudno zgadnąć, ale mostek jest ładny sam w sobie, a jeszcze ładniej położony i romantycznie komponuje się ze Złotą Strugą, żwawo pod nim płynącą.

Mostek, a Struga pod nim nie tylko Złota, ale i wartka.

Więcej prawie nic. Prawie, bo paradoksalnie nie przeminęło to, co jest przemijania symbolem. Tak jak w bieszczadzkich Berehach, został cmentarz.

Ciąg dalszy za tydzień