Roman Brodowski (Brom)

Wojna ukraińsko-polska w kontekście walki niepodległościowej Ukrainy

W jakiej sytuacji znaleźli się Ukraińcy w chwili zakończenia I wojny światowej?

Po proklamowaniu przez komunistów ukraińskich ukraińskiej Ludowej Republiki Rad, na polecenie na Petersburga, wojskowo oddziały bolszewickie Ukrainy przy wsparciu Rosjan ruszyły na Kijów. Centralna Rada Ukrainy nie była przygotowana do obrony miasta – dysponowała zbyt małą armią i nie miała kadr, które by mogły stawić opór silnej amii bolszewickiej. Widząc swoją słabość, by uzyskać chłopskie wsparcie, 25 stycznia 1918 roku Rada proklamowała pełną niepodległość oraz obwieściła powstanie Ukraińskiej Republiki Ludowej.

9 lutego tegoż roku wojska bolszewickie opanowały Kijów, co zmusiło rząd Republiki do przeniesienia się na Wołyń. Republika poprosiła o pomoc Państwa Centralne, czyli Niemcy i Austrię wraz z ich sojusznikami. Były one żywo zainteresowane powstaniem państwa ukraińskiego, które traktowały jako alternatywę na wypadek wojny z Polską, co sprawiło, że zawarły z Rosją traktat w Brześciu Litewskim. Rosja uznałaa Ukraińską Republikę Ludową, zagwarantowała, że nie będzie się wtrącała w jej wewnętrzne sprawy, uznała suwerenne władze Ukrainy oraz wycofała z jej terenów wojska tak swoje, jak i bolszewickie.

Bolszewicy opuścili Ukraińską Republikę Ludowa, a na ich miejsce wkroczyły wojska niemieckie. Kijów stał się siedzibą władz URL-u.

Niestety, okupujący Ukrainę Niemcy byli niezadowoleni ze zbyt lewicowych działań rządu ukraińskiego i wsparli byłego carskiego oficera, Pawła Skoropackiego, który dokonał zamachu stanu, obwołał się hetmanem i ogłosił likwidację Ukraińskiej Republiki Ludowej, a w jej miejsce powstało państwo ukraińskie, czyli hetmanat.

Jednak, gdy I woja światowa dobiegała końca, wszystkie te siły, socjaliści z Republiki Ukrainy, nacjonaliści Skoropackiego oraz Zachodnioukraińska Republika Ludowa, czyli ZURL, stanęły po niewłaściwej „stronie mocy”. Klęska militarna Państw Centralnych oraz podpisanie przez Niemcy i Ententę rozejmu w Compiegne 11 listopada 1918 roku radykalnie zmieniły sytuację polityczną i wojskową Ukrainy. Rozejm, a właściwie kapitulacja Niemiec, anulował traktat Brzeski i zobowiązywał Niemcy do wycofania wojsk poza granice jakie obowiązywały je do 1914 roku. To z kolei pozbawiło hetmana Skoropackiego wojskowej gwarancji ze strony Niemiec, co natychmiast wykorzystali jego polityczni przeciwnicy.

13 listopada przedstawiciele ukraińskich partii socjalistycznych spotkali się w Kijowie, powołali do życia Dyrektoriat Ukraińskiej Republiki Ludowej i stworzyły plan obalenia hetmana i likwidacji hetmanatu.

16 listopada rozpoczęło się powstanie i likwidacja sił hetmańskich. Powstanie trwało dwa miesiące i już w połowie grudnia cały hetmanat został opanowany przez wojska dyrektoriatu. Nowo wybrane władze ukraińskie 26 grudnia ponownie proklamowały Ukraińską Republikę Ludową.

Równolegle do działań w Kijowie toczyły się działania w Warszawie i we Lwowie.

7 października 1918 roku Polska Rada Regencyjna w manifeście do narodu polskiego ogłosiła powstanie niepodległego państwa polskiego. Władze Lwowa natychmiast wystosowały list, w którym deklarowały czynny udział w budowie niepodległej Rzeczypospolitej.

Był to akt niezgodny z wizją jednoetnicznego państwa ukraińskiego, jaką głosili ukraińscy nacjonaliści. W odpowiedzi zwołali oni do Lwowa delegatów z terenów należących przed wojną do Galicji, a zamieszkałych przez etnicznych Ukraińców. Delegaci utworzyli Ukraińską Radę Narodową, która ogłosiła powstanie państwa ukraińskiego na ziemiach od wschodniej Galicji, aż po San. 19 października 1918 roku proklamowana została Zachodnia Republika Ludowa, natomiast 20 października Rada Miejska Lwowa przyjęła rezolucję o przyłączeniu miasta do Polski, czemu sprzeciwili się radni ukraińscy. Konflikt pomiędzy Ukraińcami a Polakami okazał się nieunikniony. 1 listopada, uprzedzając polską akcję militarną, mającą na celu opanowanie miasta, żołnierze ukraińscy zajęli większość instytucji i gmachów publicznych. Był to początek wojny polsko-ukraińskiej.

Zaczęła się od bitwy o Lwów. Oddziały wojskowe nacjonalistów ukraińskich wywodzących się z byłej armii austro-węgierskiej opanowały większość instytucji publicznych miasta. Przeciwko nim wystąpiły nieliczne organizacje konspiracyjne polskich patriotów, mieszkańcy miasta oraz młodzież licealna, którą później nazwano orlętami lwowskimi. Dopiero po kilku dniach do miasta dotarło uzbrojone wojsko polskie. Polska obrona miasta trwała 22 dni. 23 listopada wojska ukraińskie zostały wyparte, co jednak nie oznaczało, że wojna o miasto się zakończyła. Wojska ukraińskie wycofały się z Lwowa i rozpoczęły długotrwałe oblężenie. Walki na obrzeżach miasta zakończyła dopiero ofensywa Wojska Polskiego.

Władze Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej (ZURL), które po opuszczeniu Lwowa przeniosły się do Stanisławowa 22 stycznia 1919 ogłosiły formalne zjednoczenie się z Republiką Ludową Ukrainy. Armie obydwu państw ukraińskich rozpoczęły regularne działania wojenne na całym terytorium Ukrainy. Ukraińcy walczyli od Przemyśla przez Galicję, Wołyń, Ruś podkarpacką, Bukowinę, obejmując walkami te tereny, które uważali za etnicznie ukraińskie.

Ukraińskie akcje wojskowe wspierali galicyjscy chłopi, którzy w latach 1918/ 19, aż do zakończenia wojny wielokrotnie przeprowadzali akcje zbrojne przeciwko Polakom, zwłaszcza polskiej szlachcie.

Wojna polsko-ukraińska trwała do kwietnia 1920 roku. Konflikt zakończył się najpierw podpisaniem umowy z Zachodnią Republiką Ludową Ukrainy już w listopadzie 1919 roku, a następnie z Ukraińską Republiką Ludową. Tajną umowę antybolszewicką podpisali 22 kwietnia w Warszawie Józef Piłsudski oraz prezydent Ukraińskiej Republiki Ludowej, pisarz i polityk Simon Petlura.

Wraz z wojskami polskimi Petlura na krótko opanował Kijów, skąd jednak pod naporem wojsk bolszewickich musiał się wycofać. Tym samym upadła też kolejna republika ukraińska i udaremnione zostały kolejne marzenia o ukraińskiej niepodległości.