Tadeusz Rogala

– historia wiejskiej osady wsi Cieszkowy

Osady ludzkie pojawiały się, jedne się rozwijały, przybywało w nich ludzi, inne zanikaly prawie zupełnie jak Grabówka, kiedyś folwark, potem przysiółek wsi Cieszkowy w dawnym powiecie wiślickim, potem w powiecie skalbmierski, a obecnie w powiecie Kazimierza Wielka na Ponidziu.

W zasadzie tak bywało, że wsie przybierały nazwy od nazwiska ich założyciela, jak w tym przypadku ten przysiółek wziął nazwę prawopodobnie od jednych z jego właścicicieli, Grabowskich.

Nikt z poprzedniego i obecnego pokolenia wsi Cieszkowy nie jest w stanie powiedzieć, skąd wziął się przysiółek Grabówka. Zabudowania w tym przysiółku położone są za wysoką skarpą od północy, tak, że całą zimę słońce do okień domów tam stojących nie dochodzi. Niektórzy próbowali tłumaczyć pochodzenie nazwy przysiółka tym, że na tej skarpie rosły graby i stąd ta nazwa. Okoliczni amatorzy archeologii nie znaleźli tam żadnych śladów wskazujących na to, aby ta osada istniała setki lat, jak większość osad na Ponidziu. Musiała być założona dość późno.

Wiadomo powszechnie, że w roku 1898 właścicielem Cieszków z przysiółkami Krzyż i Grabówka był Kaźmierz Frycz, który potem sprzedał ten majątek swojemu siostrzeńcowi Felicjanowi Mieroszewskiemu. Od Mieroszewskiego majątek Cieszkowy kupili Bukowscy. Bukowscy kupili wydzielony majątek Grabówka kilkanaście lat wcześniej, jeszcze pod koniec XIX wieku.

Ze źródeł historycznych wiadomo, że na początku XVII wieku właścicielem Cieszków był Krzysztof Wylam, a potem jego synowie Jan i Stanisław. Wylamowie, pierwotnie arianie, którzy później przeszli na kalwinizm.

W pracy „Zbory i senatorowie w Dawnej Rzeczypospolitej” nie odnotowano istnienia zboru w Cieszkowach w XVI wieku. Wiadomo jednak, że Paweł Secygniowski w 1559 roku przekształcił kościół w sąsiednim Czarnocinie Pińczowskim na zbór. Kaznodzieją w Czarnocinie od tego samego roku był ks. Melchior Palipovius, a w 1563 roku funkcję tę pełnił Albert z Szadka, który podpisał odezwę ariańską. Zbór w Czarnocinie upadł prawdopodobnie w 1597 roku.

Na początku XVII wieku Cieszkowy należały do Jana Żeleńskiego herbu Ciołek. Jan Żeleński, wymieniony w 1746 roku jako stolnik żytomierski, był żonaty z Zofią z Chrząstowskich, cześnikówną latyczowską. Zofia, urodzona około 1708 roku, w 1737 roku była już żoną Jana Żeleńskiego.

Z małżeństwa z Janem Żeleńskim ochrzczeni zostali następujący potomkowie:

1. Stanisław Andrzej – ochrzczony 22 kwietnia 1736 roku, zmarł w 1738 roku.
2. Aleksandra Maria – ochrzczona 8 listopada 1737 roku, zmarła w 1740 roku.
3. Anna Ewa – ochrzczona 22 lipca 1739 roku, zmarła w 1740 roku.
4. Ludwika Zuzanna – ochrzczona 8 października 1740 roku, zmarła jako dziecko w 1741 roku (?).
5. Ewa Karolina – ochrzczona 13 czerwca 1742 roku, od 1757 roku żona Grzegorza Grabowskiego.
6. Adam Marcjan – ochrzczony 15 czerwca 1743 roku, zmarł w 1746 roku.

Jan Żeleński, ojciec tych dzieci, zmarł w listopadzie 1746 roku. Wdowa po nim, Zofia, w 1749 roku wyszła ponownie za mąż, poślubiając Pawła Grabowskiego herbu Oksza.

Paweł Grabowski (1749–1780), starosta czchowski, odznaczony w 1780 roku Orderem Świętej Anny, zawarł 15 lutego 1749 roku w Cieszkowach małżeństwo z Zofią z Chrząstowskich Żeleńską, wdową. Paweł zmarł w Krakowie 22 kwietnia 1780 roku i został pochowany w Wielkanocy. Jego żona Zofia zmarła również w Krakowie, w wieku 80 lat, 24 lutego 1788 roku.

Paweł Grabowski był synem Stefana Grabowskiego (1680–1756) oraz Teodory Stryjeńskiej ze Stryjnej herbu Tarnawa (1690–?). W 1783 roku wieś Cieszkowy, należąca do powiatu wiślickiego, była jeszcze własnością wdowy po Pawle Grabowskim.

Rodzina Grabowskich wywodziła się ze średniej szlachty, znanej z licznych wojskowych w Wielkim Księstwie Litewskim i Koronie. Paweł miał dwóch braci: Michała Grzegorza i Jana Jerzego.

Michał Grzegorz Grabowski (ur. 1719 na Litwie, zm. 8 sierpnia 1799 w Krakowie) był dziedzicem Cieszków, pułkownikiem Gwardii Wielkiego Księstwa Litewskiego. Od 1757 roku pełnił funkcję generała gwardii konnej litewskiej, a także szambelana Augusta III. 23 stycznia 1757 roku w Cieszkowach zawarł małżeństwo z Ewą z Żeleńskich, córką Jana i Zofii z Chrząstowskich.

Michał Grzegorz od młodości związany był z wojskiem litewskim, pełniąc kolejne stanowiska dowódcze. W 1757 roku został pułkownikiem Gwardii Litewskiej oraz szambelanem Augusta III (do 1764 roku). W 1767 roku awansował na generała i objął dowództwo Regimentu Gwardii Konnej. Był bliskim współpracownikiem Ksawerego Branickiego, uczestniczył w walkach przeciwko koliszczynie na Ukrainie oraz Konfederacji Barskiej.

W 1770 roku, w trakcie działań zbrojnych w okolicach Siedlec, wraz z bratem Janem Jerzym został pojmany przez konfederatów barskich i uwięziony w Bardijowie. Po uwolnieniu, w latach 1771–1772, powrócił na pole bitwy. Wraz z Aleksandrem Suworowem uczestniczył w szturmie na Wawel oraz w walkach pod Wieliczką.

Za swoją wierność Michał Grzegorz został hojnie wynagrodzony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1783 roku otrzymał patent generała lejtnanta.

Michał Grzegorz Grabowski i Ewa z Żeleńskich ochrzcili następujące dzieci:

1. Teodor Stanisław – urodzony w Piotrkowicach 26 września 1759 roku, ochrzczony 9 października 1759 roku. Zmarł 25 lutego 1762 roku.
2. Paweł Jan – ochrzczony 30 maja 1761 roku w Grzymale. Później generał.
3. Zofia Jadwiga – ochrzczona w Sielcu 20 listopada 1763 roku. Prawdopodobnie zmarła 3 listopada 1779 roku.
4. Elżbieta Anna – ochrzczona w Wiatowicach 22 października 1764 roku.
5. Aleksander Ksawery – ochrzczony w Wiatowicach 3 marca 1772 roku. Zmarł w Krakowie 7 sierpnia 1775 roku.
6. Izabella – od 1783 roku żona Stefana Rayskiego.

Michał Grzegorz Grabowski zmarł w Krakowie 8 sierpnia 1799 roku, a jego żona, Ewa z Żeleńskich, zmarła 19 stycznia 1808 roku, również w Krakowie.

Kolekcja cyfrowa Zamku Królewskiego w Warszawie posiada w swoich zbiorach flaszę mniejszą oraz kieliszek z herbami Ciołek i Oksza. Na jednej z szerszych ścianek flaszy umieszczono heraldyczną dekorację grawerowaną: na paludamencie, pod koroną szlachecką z klejnotem herbu Oksza, znajdują się dwa owalne medaliony z herbami: Ciołek (po lewej) i Oksza (po prawej).

Kieliszek składa się z wysmukłej, tulipanowatej czaszy, prostego, fasetowanego trzonu z nodusem pośrodku oraz okrągłej stopy. Z jednej strony czaszy również umieszczono heraldyczną dekorację grawerowaną: na paludamencie, pod koroną szlachecką z klejnotem herbu Oksza, znajdują się dwa owalne medaliony z herbami: Ciołek (po lewej) i Oksza (po prawej).

Szkła pochodzą z serwisu, w którego skład wchodziło 12 dużych flasz, 24 mniejszych flasz, 24 kieliszki oraz 12 szklanek, umieszczonych w dwóch specjalnych puzdrach. Zastawę zamówiła w hucie nalibockiej w maju 1757 roku Paulina (?) Grabowska, z okazji ślubu swojego syna Michała Grzegorza Grabowskiego herbu Oksza z Ewą Karoliną Żeleńską herbu Ciołek, który odbył się 23 stycznia 1757 roku.

Córka Michała i Ewy Grabowskich wyszła za mąż za przedstawiciela rodziny Rayskich, w wyniku czego część serwisu oraz jedno z puzder trafiły do zbiorów rodziny Rayskich z Krakowa. Obecnie znajdują się one w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie.

Paweł Jan Grabowski (1761–1831), syn Michała Grzegorza Grabowskiego, generała wojsk litewskich, oraz Ewy Karoliny z Żeleńskich, starosta wołkowyjski, został odznaczony Orderem Świętego Stanisława. Paweł Jan około 1780 roku poślubił Weronikę Scipio del Campo (ur. ok. 1760).

Z małżeństwa Pawła Grabowskiego z Weroniką Scipio del Campo pochodziło czworo dzieci:

• Józef Michał (1791–1881), oficer napoleoński i polityk konserwatywny.
• Konstanty Edmund (1796–21 kwietnia 1798), zmarł w Cieszkowach.
• Karolina Maria z Grabówki h. Oksza (1800–?), żona Andrzeja Wielopolskiego, a następnie barona Karola Józefa Larischa (1788–1869).
• Ludwika Grabowska z Grabówki h. Oksza (1799–1873), urodzona w Krakowie, zmarła 20 lutego 1873 roku w wieku 73 lat w Prochach koło Kościana, żona Adama Antoniego Broel-Platera.

Paweł Jan, syn Michała Grzegorza i Ewy, generał wojsk litewskich, poseł na sejm, kawaler Orderu Świętego Stanisława, z żony, Weroniki z Scipionów, chrzci dwóch synów: Józefa Michała, urodzonego w Krakowie w Wielkanoc 2 grudnia 1791 roku, oraz Konstantego Edmunda, urodzonego w Wiatowicach 23 listopada 1796 roku.

Żeleńscy i Grabowscy byli kalwinami i znaczącymi postaciami tego kościoła. Cieszkowy były również ważnym ośrodkiem kalwinizmu, gdzie znajdował się zbór kalwiński, stojący do dnia dzisiejszego.

W Cieszkowach odbywały się także prywatne narady osób mających wysoką pozycję w kościele kalwińskim.

Zachował się spis dokumentów z 14 sierpnia 1728 roku, wydanych Janowi Żeleńskiemu, delegowanemu na synod generalny do Gdańska w 1728 roku, uzupełniony ręką Samuela Cienia i adnotacjami Andrzeja Różyckiego, seniora świeckiego.

W dniu 11 stycznia 1753 roku odbyła się w Cieszkowach prywatna narada, w której uczestniczyli duchowni: Józef Miłecki, Samuel Rzepecki, Samuel Cień, Bogusław Aram, Wacław Radosz oraz przedstawiciele stanu rycerskiego: Grzegorz i Paweł Grabowscy.

Inna narada miała miejsce 4 lutego 1755 roku, w sprawie obsadzenia stanowisk ministrów zborów. Uczestnicy narady ze strony duchownych: Samuel Rzepecki, Samuel Cień, Bogusław Aram, a ze strony stanu rycerskiego: Paweł Grabowski, Władysław Żeleński, Michał Różycki i Andrzej Broniewski.

Wiele zamieszania było wokół ochrzczenia dziecka Michała Grzegorza Grabowskiego i Ewy z Żeleńskich. Zachował się odpis wyroku oficjała krakowskiego, Franciszka Potkańskiego, zawieszającego w czynnościach Bogusława Arama, ministra zboru w Wielkanocy, z powodu ochrzczenia dziecka szambelana Michała Grzegorza Grabowskiego i Ewy z Żeleńskich, z dnia 13 listopada 1760 roku, oraz odpis dekretu tegoż oficjała krakowskiego, zdejmującego karę zawieszenia i ekskomuniki z Bogusława Arama, z dnia 24 listopada 1760 roku.

Zachował się również odpis wyroku sądu konsystorskiego generalnego krakowskiego w sprawie z instancji ks. Jakuba Marciszewskiego, kanonika krakowskiego i proboszcza w Koniuszy, przeciwko Michałowi Grzegorzowi i Ewie z Żeleńskich Grabowskim oraz Bogusławowi Aramowi, ministrowi zboru w Wielkanocy, z dnia 13 listopada 1760 roku. Dodatkowo, istnieje wyrok sądu konsystorskiego generalnego krakowskiego przeciwko proboszczowi parafii Probołowice w dekanacie opatowskim, ks. Hiacyntowi Kowalskiemu, z powodu wydania pozwolenia na ochrzczenie dziecka Michała Grzegorza i Ewy z Żeleńskich Grabowskich w zborze w Sieczkowie, z dnia 2 października 1761 roku.

Źródła historyczne podają również, że Samuel Ożarowski h. Rawicz, generał-major i kawaler orderu Świętego Stanisława, zawarł w Cieszkowach 11 września 1791 roku związek małżeński z Marcjanną z Grabowskich, córką Tomasza Grabskiego, który w latach 1765–1771 był generałem Wojsk Wielkiego Księstwa Litewskiego, oraz Doroty z Ottenhauzów, którą poślubił w Ostaszynie 20 września 1763 roku.

W 1821 roku Cieszkowy wraz z folwarkami Krzyż i Grabówka zostały zakupione od Larischów przez Karola Bogumiła von Frisch. Gdy wybuchło Powstanie Styczniowe, jeden z synów, Kazimierz Józef, wziął w nim czynny udział. Do ojca pisał listy pod pseudonimem Kaźmierz Grabówka. Po upadku powstania ukrywał się w osadzie Grabówka. Ponieważ obowiązywał zakaz przechowywania powstańców, ojciec sprzedał folwark Grabówka, przekupił rosyjskich urzędników i uwolnił syna od ukrywania się oraz wywózki na Syberię. Kaźmierz, później znany jako Frycz, był ojcem znanego krakowskiego artysty Karola Frycza.

W pracy zbiorowej o gminie Czarnocin czytamy, że w czasie spisu ludności 31 grudnia 1864 roku zanotowano w Grabówce jeden dom z 5 mieszkańcami.

Folwark Grabówka został zakupiony pod koniec XIX wieku przez Emila Bukowskiego. Ten przekazał go synowi, Karolowi Bukowskiemu, który na przełomie wieku zamieszkał tam z rodziną, a osada zaczęła się powiększać. Bukowscy mieszkali na Grabówce w drewnianym dworze. Z dokumentów rodzinnych Bukowskich zachowały się szkice zabudowy dworu z początku XX wieku.

W Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego z 1881 roku czytamy, że folwark Grabówka w powiecie Pińczowskim, gmina i parafia Czarnocin, odwód Skalbmierz, posiada 201 morgów, w tym 181 morgów gruntów ornych, 14 morgów łąk, 5 morgów pastwisk, oraz 5 budynków drewnianych. Folwark ten został w 1873 roku oddzielony od dóbr Cieszkowy.

W tej samej pracy podano, że podczas spisu z kwietnia 1918 roku na Grabówce mieszkało 69 osób.

W okresie międzywojennym i zaraz po II wojnie światowej na Grabówce znajdowało się 11 domostw. Ponieważ byli to przeważnie małorolni rolnicy, ich dzieci wyjeżdżały do miast, opuszczając rodzinną wieś. Na początku XXI wieku był okres, w którym osada była całkowicie opuszczona. Zdecydowaną większość obszaru osady porastały dzikie drzewa. Jednak o tej osadzie nie zapomniano – doprowadzono nawet do niej obecnie asfaltową drogę. Obecnie osadę zamieszkuje dwuosobowa rodzina, drugi, jeszcze stojący dom jest niezamieszkały, a tylko latem czasami przebywają w nim osoby szukające ciszy, z dala od ludzi.

Jaki będzie dalszy los tej osady, nie wie nikt. Może pozostaną tylko wspomnienia i zapisane przyśpiewki o tej miejscowości.

Literatura i źródła:

1. Wieliczka – Wieliczanie. Ślady Braci Polskich (Arian) na terenie miasta i gminy Wieliczka
2. Szymon Konarski, Szlachta kalwińska w Polsce, Warszawa 1936
3. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego
4. Andrzej Bienias, Stanisław M. Przybyszewski, Czarnocin. Kartki z przeszłości gminy.
5. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, praca zbiorowa, 1881
6. Zbory i senatorowie w Dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1904
7. Archiwum autora.