Kochani Czytelnicy, niestety – taki tekst akurat na święta. Mimo to – wesołych świąt, oby było lepiej niż 230 lat temu.

Roman Brodowski (Brom)

Pożegnanie z Rzeczypospolitą Obojga Narodów 2. Rozbiory.

Zamieszanie w Rzeczypospolitej spowodowane przez kontrowersje w sprawie innowierców i wynikające stąd działania Konfederacji Barskiej wykorzystał dla swoich celów król Prus Fryderyk II.

Pod pretekstem obrony Prus przed rzekomą zarazą, wprowadził swoje wojska na tereny Rzeczypospolitej, niby w celach sanitarnych, a zagarniając po drodze tereny Wielkopolski. Polityczny i militarny wybieg Fryderyka był preludium do realizacji jego dalszych planów, czyli dokonania rozbioru Polski. Oczywiście ze względu na ograniczone możliwości potrzebował partnerów. Wykorzystując obawy Rosji przed zawiązaniem koalicji austriacko-pruskiej oraz obawy Austrii przed wygrywającą w wojnie z Turcją Rosją, uzyskał od pozostałych dwóch „czarnych orłów” aprobatę wspólnego dokonania rozbioru Rzeczypospolitej.

Aktu pierwszego rozbioru dokonano 17 lutego 1772 roku, a potwierdzono sporządzonym i podpisanym traktatem rosyjsko-prusko-austriackim 5 sierpnia tegoż roku.

Rozbiór ten zakończył ostatecznie Konfederację Barską. W wyniku tego pierwszego rozbioru, trwającego do 1776 roku, kiedy zaborcy podpisali porozumienie końcowe, Rzeczypospolita utraciła 1/3 terytorium oraz ponad 30% ludności. Pomimo tak wielkich strat, istniała nadal i powoli próbowała odzyskać siły.

Z pewnością dla polskiej szlachty dramat jakim był rozbiór miał wielkie znaczenie, był bowiem nie tylko klęską, ale stał się też impulsem do wzmocnienia proces odnowy. Mimo wielu trudności, w kraju zaczęła rozwijać się gospodarka. Następował szybki rozwój w sferze kultury, zamierzano przeprowadzić reformy prawa i administracji. Andrzej Zamojski opracował nowy kodeks prawny, który niestety w 1780 roku nie został przyjęty przez sejm.

Można śmiało powiedzieć, że odnowa Rzeczypospolitej w ciągu tych kilku lat była sukcesem. Jednak tej odnowy nie byłoby, gdyby nie korzystna dla Rzeczypospolitej zmiana układu sil w Europie. Lata osiemdziesiąte XVIII wieku, to czas nieporozumień i ochłodzenia we wzajemnych stosunkach między Rosją a Prusami, które były niechętne wzrostowi pozycji oraz ekspansywnym poczynaniom carskiego dworu. Te antagonizmy doprowadziły do wzmocnienia układu Petersburga z Wiedniem, zwłaszcza że oba państwa dążyły do zagarnięcia ziem tureckich. Służyła temu rozpoczęta w 1787 roku wojna Austrii i Rosji z Turcją. Rok 1788 był rokiem kolejnej wojennej pożogi. Rosja w sojuszu z Austrią rozpoczęła następną wojnę ze Szwecją, w której uczestniczyły też wspierające Szwecję Anglia, Prusy i Holandia.

Przysłowie „gdzie się dwóch bije, tam trzeci korzysta” znalazło tu potwierdzenie, Katarzyna bowiem, nie będąc pewną zwycięstwa w wojnie ze Szwecją, a licząc na ewentualne militarne wsparcie Rzeczypospolitej, na spotkaniu ze Stanislawm Augustem w Kaniowie, pozwoliła mu na nieznaczne zwiększenie liczebności polskiej armii. To sprawiło, że król 6 października 1788 roku zwołał w Warszawie sejm, nazwany później ze względu na okres trwania „Sejmem Czteroletnim”.

Sejm rozpoczął obrady jako konfederacja, co wykluczało stosowanie liberum veto. Wyniki obrad tego sejmu były osiągnieciem na wielka skalę. Wykorzystując napiętą sytuację w Europie, zaangażowanie Rosji w wojnę z Turcją, a także wyraźną, dającą pewne gwarancje bezpieczeństwa, protekcję Prus udało się stopniowo przeprowadzić w kraju kilka ważnych reform. Takie decyzje jak zwiększenie liczebności polskiej armii do 100 tysięcy żołnierzy, czasowe zniesienie Rady Nieustającej^*, czy – przy politycznym wsparciu Prus – wymuszenie na Rosji wycofanie z Rzeczypospolitej wojsk carskich, ukierunkowane były na stopniowe przywracanie suwerenności i wzmacnianie rozwoju gospodarczego. Jednak najważniejszym osiągnieciem Sejmu, było uchwalenie w 1791 roku pierwszej uchwały zasadniczej jaką była Konstytucja 3 Maja.

Niestety w ostatnim roku obrad sejmu nie udało się dokończyć rozpoczętych przez parlament najważniejszych prac zawartych w konstytucji, jak kodyfikacja prawa, reforma sądów czy reformy ekonomiczne. Dzieło sejmu – konstytucja – „żyło” tylko rok. Rewolucja Polska, bo tak czasem nazywano Konstytucję majową, którana dworach europejskich została przyjęta pozytywnie, a nawet z podziwem, stanowiła poważne zagrożenie dla interesów zaborców oraz opozycji antykrólewskiej w kraju. Sprawiło to, że dość szybko narodziła się koncepcja kolejnego rozbioru Rzeczypospolitej.

W projekcie rozbioru niesławna rola przypada zdrajcom Polski, takim jak Seweryn Rzewuski, książę Szczęsny Potocki i książę Ksawery Branicki, którzy przy wsparciu wojsk carskich założyli Konfederację antykonstytucyjną, zwaną potocznie od miejsca jej ogłoszenia – Targowicką. Konfederacja „poprosiła” carycę o pomoc w zwalczaniu Konstytucji i w konsekwencji na Rzecząpospolitą ruszyła wspomagana przez Konfederatów stutysięczna armia rosyjska. Po przeciwnej stronie, w obronie Konstytucji, stanęło dowodzone przez bratanka króla Stanisława, Księcia Józefa Poniatowskiego liczące około 70 tysięcy żołnierzy wojsko koronne. O ile wojsko polskie w walce osiągało sukcesy, np. pod Dubienką czy Zieleńcami o tyle wspomagające je wojska litewskie, dowodzone przez księcia Wirtemberskiego, który okazał się zdrajcą, poczynało znacznie gorzej.

Być może wojna o Konstytucję nie zakończyła by się klęską wojsk koronnych, gdyby nie postawa Stanisława Augusta. On bowiem, widząc zdradę Litwinów i nie wierząc w zwycięstwo, w celu, jak mniemał, ratowania swojego tronu oraz resztek dokonań Sejmu Czteroletniego, sam przystąpił do Targowicy.

Niestety, jak się okazało, król nie miał co liczyć na jakiekolwiek ustępstwa ze strony swojej byłej kochanki. W styczniu 1793 roku Rosja i Prusy doszły do porozumienia i dokonały drugiego rozbioru Rzeczypospolitej. W akcie tym nie wzięła udziału Austria, która w tym czasie prowadziła wojnę z Francją. Drugi rozbiór zatwierdzony został na sejmie w Grodnie w roku 1793. Sejmie rozwiązał też Konfederację Targowicką. Polska stała się bytem całkowicie podporządkowanym Rosji, niezdolnym do samodzielnego funkcjonowania.

Ostatnią próbą ratowania resztek Rzeczypospolitej było ogólnonarodowe powstanie, dowodzone przez Tadeusza Kościuszkę. Rozpoczęło się 12 marca 1794 roku buntem zagrożonej redukcją Wielkopolskiej Brygady Kawalerii, dowodzonej przez generała Antoniego Madalińskiego. Stacjonujące w Krakowie wojska rosyjskie wyruszyły na spotkanie idącego w ich kierunku korpusu kawalerii wielkopolskiej, pozostawiając opuszczone miasto. Skorzystał z tego generał Tadeusz Kościuszko, który 24 marca 1794 na krakowskim rynku złożył narodowi uroczystą przysięgę i objął formalnie przywództwo insurekcji jako Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej.

Pomimo tego wielkiego, spontanicznego narodowego zrywu i sukcesów militarnych na polach bitew w Rzeczypospolitej, począwszy od Racławic, poprzez zdobycie Warszawy, wyzwolenie Wilna, powstanie z góry skazane było na klęskę. Nie pomogli nawet chłopi, mimo iż Uniwersał Połaniecki z 7 maja 1794 roku zniósł ich poddaństwo.

W obawie, że Rosja może sobie nie poradzić, w tłumienie powstania zaangażowały się także Prusy. Wojska Tadeusza Kościuszki, odnoszące w początkowej fazie powstania sukcesy w starciach z Rosjanami, po tym jak dołączyła do nich armia Pruska, zaczęły ponosić porażki. Polacy zaczęli przegrywać na wszystkich frontach, pod Szczekocinami (5 czerwca), jak i trzy dni później Chełmem. 15 czerwca armia pruska zajęła Kraków. W lipcu połączone armie zaborców rozpoczęły oblężenie Warszawy. Światełkiem nadziei było dla Kościuszkowców powstanie, które wybuchło sierpniu w Wielkopolsce i które zmusiło Prusaków do wycofania się spod Warszawy. Dla wsparcia powstania Kościuszko wysłał korpus pod dowództwem generała Henryka Dąbrowskiego.

Armia Rosyjska pokonała powstańców na Litwie, Dąbrowski musiał opuścić Wielkopolskę, a sam Naczelnik Kościuszko poniósł klęskę 10 października pod Maciejowicami. Ostatnim aktem powstania była przegrana przez powstańców bitwa pod Radoszycami.

Porażka powstania była zarazem zakończeniem trwającej ponad dwieście lat Unii Polsko-Litewskiej oraz trwającego osiem wieków królestwa polskiego.

W dniu 24 października 1775 roku Rosja, Austria i Prusy zawarły ostateczne porozumienie rozbiorowe, a miesiąc później, 25 listopada król Stanisław August Poniatowski abdykował na zamku w Grodnie, przekazując polską koronę Katarzynie II.

cdn

• Z Wikipedii: Rada Nieustająca była najwyższym organem władzy rządowo-administracyjnej w I Rzeczypospolitej; została powołana na życzenie Katarzyny II przez Sejm Rozbiorowy w roku 1775. Rada zastępowała instytucję senatorów rezydentów, ograniczała władzę króla i magnaterii, przez co stała się organem o nowocześniejszym, rządowym charakterze. Przyczyniła się do umocnienia administracji i rozwoju gospodarczego kraju, była jednak znienawidzona jako narzędzie wpływów rosyjskich; nazywano ją Zdradą Nieustającą. Rada istniała w latach 1776–1788 i 1793-1795. Radę zniósł Sejm Czteroletni, jednak po klęsce wojny z Rosją w 1792 roku Rada została przywrócona i funkcjonowała do upadku państwa.